Μια ξαφνική πτώση, μια ανεξήγητη αδυναμία, λίγη περισσότερη σύγχυση ή ακόμη και η άρνηση ενός ηλικιωμένου να φάει μπορεί εύκολα να αποδοθούν στην ηλικία ή σε μια «κακή ημέρα». Κάποιες φορές, όμως, πίσω από μια φαινομενικά μικρή αλλαγή μπορεί να κρύβεται ένα πρόβλημα υγείας που δεν εκδηλώνεται με τον τρόπο που θα περιμέναμε. Στη μεγάλη ηλικία, οι λοιμώξεις, η επιδείνωση χρόνιων παθήσεων, οι ανεπιθύμητες ενέργειες φαρμάκων ή άλλες διαταραχές μπορεί να εμφανιστούν με άτυπα και μη ειδικά συμπτώματα, δυσκολεύοντας τόσο τον ίδιο τον άνθρωπο όσο και εκείνους που τον φροντίζουν να αντιληφθούν εγκαίρως τι συμβαίνει. Ποιες αλλαγές, λοιπόν, πρέπει να κινητοποιούν έναν φροντιστή και γιατί ακόμη και ένα «απλό πέσιμο» ή ένα επεισόδιο σύγχυσης μπορεί να χρειάζεται μεγαλύτερη προσοχή;
Τα ηλικιωμένα άτομα συχνά αναφέρουν μη ειδικά ή άτυπα συμπτώματα που διαφέρουν σημαντικά από ανάλογες περιγραφές νεότερων ατόμων. Τέτοιου είδους εκδηλώσεις αποτελούν γρίφο τόσο για τους ειδικούς υγείας όσο και για τους φροντιστές. Συχνά δε, οι άτυπες εκδηλώσεις, όπως ζάλη, αδυναμία, αστάθεια, μπορεί να οδηγήσουν τους ηλικιωμένους στο τμήμα επειγόντων περιστατικών ενός νοσοκομείου, ενώ ταυτόχρονα μπορεί να αποτελέσουν την αρχή μιας κρίσης στην υγεία.
«Μελέτες παρατήρησης έχουν δείξει ότι περίπου οι μισοί ασθενείς άνω των 80 ετών που πηγαίνουν επειγόντως στο νοσοκομείο, αναφέρουν μη ειδικά συμπτώματα. Επίσης, επτά στα δέκα άτομα αυτής της κατηγορίας, αναφέρουν τις πτώσεις ως το πιο πιθανό αίτιο. Σημαντικό είναι ακόμη ότι ένα στα οκτώ άτομα αυτής της ηλικιακής ομάδας, δεν θα αναφέρει κάποιο σύμπτωμα σχετικό με την υποκείμενη τελική διάγνωση, δηλαδή με το πραγματικό ιατρικό πρόβλημα που τον έφερε στο νοσοκομείο», δηλώνει ο κ. Μιχαήλ Κακλαμάνος, Ειδικός Παθολόγος με ειδίκευση στη Γηριατρική & Γεροντολογία, Αναπληρωτής Διευθυντής της Α’ Παθολογικής Κλινικής του Metropolitan General, και προσθέτει:
«Η μη έγκαιρη αναγνώριση και αντιμετώπιση των άτυπων εκδηλώσεων μπορεί να επιφέρει καθυστέρηση στη διάγνωση των υποκείμενων προβλημάτων, στη θεραπευτική διαχείριση και να επηρεάσει αρνητικά την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων».
Τι είναι όμως οι άτυπες εκδηλώσεις και τα μη ειδικά συμπτώματα;
Είναι εκδηλώσεις και συμπτώματα που, όταν αναφέρονται από τους ηλικιωμένους, υπάρχει δυσκολία σύνδεσής τους με συγκεκριμένα προβλήματα υγείας ή διαγνώσεις. Για παράδειγμα, το προκάρδιο άλγος αμέσως παραπέμπει σε πόνο που σχετίζεται με την καρδιά. Αντίθετα, εκδηλώσεις όπως η ζάλη, η αστάθεια και η σύγχυση, που συχνά αναφέρονται από τους ηλικιωμένους, δεν σχετίζονται με μία μόνο διάγνωση και δεν παραπέμπουν αποκλειστικά σε ένα ανατομικό σύστημα.
Γιατί είναι σημαντική η γνώση και αξιολόγηση των άτυπων εκδηλώσεων στους ηλικιωμένους;
«Η ζωή των ηλικιωμένων χαρακτηρίζεται από την παρουσία περισσότερων των δύο προβλημάτων υγείας (πολυνοσηρότητα) και τη λήψη, συχνά, άνω των πέντε φαρμάκων (πολυφαρμακία). Τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας -συνήθως άνω των 65- εμφανίζουν μειωμένες βιολογικές εφεδρείες που επηρεάζουν τόσο τη σωματική όσο και την ψυχική, γνωστική και κοινωνική τους υγεία. Η ευθραυστότητα στους ηλικιωμένους είναι ένας όρος που χρησιμοποιείται συχνά για να περιγράψει το βαθμό μείωσης αυτών των εφεδρειών. Ουσιαστικά, ένα άτομο θεωρείται πιο εύθραυστο όταν έχει πολλά προβλήματα υγείας, παίρνει πολλά φάρμακα, έχει μειωμένη κινητικότητα, βιώνει γνωστικές διαταραχές, εξαρτάται από άλλους για την καθημερινή του φροντίδα και έχει απωλέσει την αυτονομία του.
Μέσα από αυτό το φάσμα, γίνεται αντιληπτό ότι η προσέγγιση και αξιολόγηση των θεμάτων υγείας των ηλικιωμένων χρήζει διαφοροποίησης. Οι μεταβολές στους φυσιολογικούς μηχανισμούς αντίδρασης, αλλά και στους τρόπους αντίδρασης κατά τη νόσο, έχουν ιδιαίτερη σημασία. Οι ηλικιωμένοι δεν ανταποκρίνονται σωματικά, λειτουργικά και νοητικά με τον ίδιο τρόπο, στα ίδια ερεθίσματα, συγκριτικά με τους νέους. Για παράδειγμα, ένα στα τρία ηλικιωμένα άτομα με λοίμωξη, δεν θα έχει πυρετό ή ανεβασμένους δείκτες φλεγμονής στο αίμα.
Έτσι, οι ειδικοί υγείας ή οι φροντιστές, χρειάζεται να έχουν υψηλό επίπεδο υποψίας και αυξημένα αντανακλαστικά, όταν έρχονται σε επαφή με τους ηλικιωμένους, ώστε να αναγνωρίσουν αυτές τις “λιγότερο συνηθισμένες” ή άτυπες εκδηλώσεις. Ένα “απλό πέσιμο” ή ένα επεισόδιο σύγχυσης, μπορεί να σηματοδοτεί την παρουσία σύνθετων προβλημάτων, όπως για παράδειγμα, αρχόμενη άνοια, επιδείνωση χρόνιων παθήσεων (π.χ. αναπνευστικής ή καρδιακής ανεπάρκειας), παρενέργειες φαρμάκων, κοινωνική απομόνωση κ.λπ..
Επιπλέον, τα άτομα με μη ειδικές εκδηλώσεις μπορεί να παραμείνουν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα στο νοσοκομείο, είναι πιο πιθανό μετά το νοσοκομείο να μην επιστρέψουν στην οικία τους αλλά σε μία υγειονομική δομή, καθώς και να βιώσουν πιο συχνά έκπτωση της γνωστικής λειτουργίας. Οι ασθενείς που εμφανίζουν άτυπες εκδηλώσεις είναι συνήθως μεγαλύτερης ηλικίας (άνω των 80 ετών), διαμένουν σε υγειονομικές μονάδες φροντίδας, έχουν γνωστική έκπτωση, έχουν μεγάλο βαθμό επικοινωνιακής δυσκολίας (διαταραχές όρασης και ακοής) και, γενικότερα, έχουν σημαντικού βαθμού βιολογική ευθραυστότητα», επισημαίνει ο ειδικός.
Η φύση και η περιγραφή τέτοιων συμπτωμάτων μπορεί να διαφέρουν μεταξύ των ατόμων. Σε αυτό παίζουν, επίσης, ρόλο η γνωστική λειτουργία αλλά και το μορφωτικό επίπεδο. Η παρουσία μαρτύρων που μπορούν να επαληθεύσουν ή να διαφοροποιήσουν κάθε τέτοια περιγραφή είναι σημαντική σε κάθε περίπτωση.
Οι μη ειδικές εκδηλώσεις μπορεί να ταξινομηθούν, ανάλογα με το προεξάρχον σύμπτωμα, σε:
-
Γενικότερες εκδηλώσεις: αίσθημα αδυναμίας, κακουχία, γενικευμένη καταβολή και κόπωση
-
Κινητικές εκδηλώσεις: πτώσεις, αδυναμία έγερσης, δυσκολία στήριξης και βάδισης κατά την ορθοστάτηση
-
Νευρολογικά συμπτώματα: σύγχυση, παραλήρημα, ψευδαισθήσεις, διαταραχή προσωπικότητας, επιθετικότητα, βυθιότητα, ζάλη, κεφαλαλγία, ναυτία, διαταραχές όρασης, σκοτοδίνη, αστάθεια, προβλήματα στον ύπνο
-
Διατροφικές διαταραχές: απώλεια βάρους, νεοεμφανιζόμενα προβλήματα στην κατάποση, άρνηση λήψης τροφής ή υγρών, διαταραχή στη γεύση
-
Πρωτοεμφανιζόμενα προβλήματα ακράτειας ούρων και/ή κοπράνων
-
Άρνηση λήψης καθημερινής φαρμακευτικής αγωγής
-
Έκπτωση λειτουργικότητας και καθημερινής δραστηριότητας
-
Κοινωνική απομόνωση (δηλαδή παραμονή στο σπίτι, έλλειψη κοινωνικής συναναστροφής, μοναχικότητα)
-
Καταθλιπτική συμπεριφορά και αιφνίδια έλλειψη ενδιαφέροντος
Πώς αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά αυτές οι περιπτώσεις;
«H κατανόηση και αξιολόγηση των μη ειδικών συμπτωμάτων στους ηλικιωμένους στην πραγματικότητα αποτελεί δύσκολο έργο. Απαιτείται υψηλός δείκτης υποψίας και εξειδικευμένη γνώση για την έγκαιρη διάγνωση του υποκείμενου προβλήματος. Η αντιμετώπιση τέτοιων, άτυπων, εκδηλώσεων χρήζει πολύπλευρης και ολιστικής προσέγγισης ολόκληρου του φάσματος φροντίδας ενός ατόμου.
Η ανίχνευση του υποκείμενου αιτίου είναι ιδιαιτέρως σημαντική. Συχνά, η διόρθωση ηλεκτρολυτικών διαταραχών, η ενυδάτωση, η θεραπεία λοιμώξεων (κυρίως λοιμώξεις ουροποιητικού και πνευμονίες), η αντιμετώπιση της δυσκοιλιότητας, η επιτυχής διαχείριση του πόνου, η σωστή τροποποίηση της χρόνιας φαρμακευτικής αγωγής με κατάλληλα κριτήρια, η βελτίωση της θρέψης και η αναπλήρωση βιταμινών, αλλά και η κοινωνική συμπερίληψη, βοηθούν στην αποτελεσματική αντιμετώπιση των άτυπων εκδηλώσεων», εξηγεί.
«Ο επαγγελματίας υγείας χρειάζεται να εξατομικεύσει το θεραπευτικό πλάνο στις ανάγκες του ασθενή με γνώμονα την καλύτερη ποιότητα ζωής, τις επιθυμίες του ίδιου, τη σύμφωνη γνώμη των φροντιστών ή του οικογενειακού περιβάλλοντος και τη διαχείριση της πολυνοσηρότητας», καταλήγει ο κ. Κακλαμάνος, ανακεφαλαιώνοντας τα όσα αφορούν στους ηλικιωμένους:
-
Οι ηλικιωμένοι, συχνά, εμφανίζουν άτυπες εκδηλώσεις ή μη ειδικά συμπτώματα όταν νοσούν
-
Η αντιμετώπιση τέτοιων εκδηλώσεων χρήζει πολύπλευρης και ολιστικής φροντίδας
-
Το θεραπευτικό πλάνο πρέπει να είναι εξατομικευμένο με γνώμονα τη καλύτερη ποιότητα ζωής και τις επιθυμίες του ατόμου
Στη φροντίδα ενός ηλικιωμένου ανθρώπου, σημασία δεν έχει μόνο η παρουσία ενός συγκεκριμένου συμπτώματος, αλλά και κάθε ουσιαστική αλλαγή σε σχέση με τη συνηθισμένη του κατάσταση. Μια αιφνίδια μεταβολή στη βάδιση, στη συμπεριφορά, στη διατροφή, στην επικοινωνία ή στην ικανότητά του να ανταποκρίνεται στις καθημερινές δραστηριότητες δεν πρέπει να αποδίδεται αυτομάτως στην ηλικία. Ιδιαίτερα όταν εμφανίζεται ξαφνικά ή συνοδεύεται από γενικότερη επιδείνωση, μπορεί να αποτελεί την πρώτη ένδειξη ενός προβλήματος που χρειάζεται διερεύνηση. Η προσεκτική παρατήρηση από το οικογενειακό περιβάλλον και τους φροντιστές, σε συνδυασμό με την έγκαιρη αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας, μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική για την αναγνώριση της πραγματικής αιτίας και την κατάλληλη αντιμετώπισή της.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ