Μπορούν οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας να ανταποκρίνονται πραγματικά στις ανάγκες των ανθρώπων που τις χρησιμοποιούν, χωρίς να λαμβάνουν υπόψη τις δικές τους εμπειρίες; Η συμμετοχή των ανθρώπων που έχουν αντιμετωπίσει ψυχικές διαταραχές στη διαμόρφωση πολιτικών και υπηρεσιών φροντίδας αποτελεί βασικό αίτημα της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας (ΕΨΕ), με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, που τιμάται κάθε χρόνο στις 10 Οκτωβρίου.
Παράλληλα, η ΕΨΕ επισημαίνει ότι οι προκαταλήψεις και ο κοινωνικός στιγματισμός εξακολουθούν να επηρεάζουν τη ζωή των ανθρώπων με ψυχικές διαταραχές, ενώ ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στην καταπολέμηση του αυτοστιγματισμού και στην αξιοποίηση της βιωμένης εμπειρίας για τη βελτίωση της ψυχιατρικής φροντίδας.
Ο κοινωνικός στιγματισμός των ψυχικών διαταραχών
Παρά την πρόοδο που έχει σημειωθεί τις τελευταίες δεκαετίες στην αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχών, οι προκαταλήψεις και τα στερεότυπα εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό εμπόδιο στην κοινωνική αποδοχή των ανθρώπων που ζουν με αυτές.
Σύμφωνα με την Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία, ο στιγματισμός παραμένει έντονος και στην ελληνική κοινωνία, οδηγώντας συχνά σε αποκλεισμό και περιθωριοποίηση.
Μεταξύ των λανθασμένων αντιλήψεων που επισημαίνει η ΕΨΕ περιλαμβάνεται η αυθαίρετη σύνδεση των σοβαρών ψυχικών διαταραχών με την επικινδυνότητα, καθώς και η πεποίθηση ότι οι ψυχικές διαταραχές είναι ανίατες, παρά την πρόοδο που έχει συντελεστεί στις θεραπευτικές δυνατότητες.
Η Εταιρεία αναφέρεται επίσης στις αντιστάσεις απέναντι στο σύγχρονο κοινοτικό μοντέλο ψυχιατρικής φροντίδας, το οποίο δίνει έμφαση στην παροχή υποστήριξης μέσα στην κοινότητα, καθώς και σε περιστατικά παραβίασης του ιατρικού απορρήτου και των προσωπικών δεδομένων ανθρώπων με προβλήματα ψυχικής υγείας.
Οι πρακτικές και οι αντιλήψεις αυτές μπορούν να επηρεάσουν την κοινωνική ένταξη, την αξιοπρέπεια και την πρόσβαση των ανθρώπων σε κατάλληλες υπηρεσίες φροντίδας.
Τι είναι ο αυτοστιγματισμός και πώς επηρεάζει τους ασθενείς
Ο κοινωνικός στιγματισμός δεν περιορίζεται πάντοτε στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι άνθρωποι με ψυχικές διαταραχές από το περιβάλλον τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι αρνητικές αντιλήψεις της κοινωνίας μπορεί να υιοθετηθούν και από τους ίδιους.
Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται αυτοστιγματισμός (self-stigma) και περιγράφει την εσωτερίκευση των στερεοτύπων και των προκαταλήψεων που σχετίζονται με την ψυχική νόσο.
Όπως εξηγεί η ΕΨΕ, ο αυτοστιγματισμός μπορεί να οδηγήσει σε αρνητική εικόνα για τον εαυτό, μειωμένη αυτοεκτίμηση και αυτοπεποίθηση, καθώς και σε απομάκρυνση από δυνατότητες θεραπείας, αποκατάστασης και κοινωνικής επανένταξης.
Η αντιμετώπιση του φαινομένου αποτελεί επομένως σημαντική διάσταση της ψυχιατρικής φροντίδας, καθώς η καταπολέμηση των προκαταλήψεων αφορά τόσο την κοινωνία όσο και την ενίσχυση της αυτοπεποίθησης και της ενεργού συμμετοχής των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν ψυχικές δυσκολίες.
Η βιωμένη εμπειρία στη διαμόρφωση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας
Η ανακοίνωση της Ελληνικής Ψυχιατρικής Εταιρείας αναδεικνύει ιδιαίτερα τη σημασία της βιωμένης εμπειρίας, με αφορμή το μήνυμα που προβάλλει για την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας 2026:
«Ακούγοντας τις Βιωμένες Εμπειρίες: Πραγματικές Φωνές, Πραγματική Αλλαγή».
Η έννοια της βιωμένης εμπειρίας αναφέρεται στις προσωπικές γνώσεις και εμπειρίες που αποκτούν οι άνθρωποι μέσα από τη ζωή τους με μια ψυχική διαταραχή, την αναζήτηση θεραπείας και τη διαδικασία αποκατάστασης ή ανάκαμψης.
Σύμφωνα με την ΕΨΕ, οι άνθρωποι αυτοί καλούνται συχνά να μοιραστούν τις προσωπικές τους ιστορίες, χωρίς όμως να συμμετέχουν ουσιαστικά στις αποφάσεις που αφορούν την οργάνωση και τη λειτουργία των υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
Η Εταιρεία υπογραμμίζει ότι η αξιοποίηση της βιωμένης εμπειρίας δεν πρέπει να περιορίζεται στην απλή καταγραφή μαρτυριών. Αντίθετα, η γνώση των ανθρώπων που έχουν χρησιμοποιήσει υπηρεσίες ψυχικής υγείας χρειάζεται να λαμβάνεται υπόψη κατά τη χάραξη πολιτικών, τον σχεδιασμό υποστηρικτικών δομών και τη βελτίωση της παρεχόμενης φροντίδας.
Στο πλαίσιο αυτό, ιδιαίτερη σημασία αποκτούν δύο έννοιες: η αυτοσυνηγορία (self-advocacy) και η λογοδοσία των υπηρεσιών ψυχικής υγείας (service accountability).
Η αυτοσυνηγορία αφορά τη δυνατότητα των ανθρώπων να εκφράζουν οι ίδιοι τις ανάγκες τους, να υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους και να συμμετέχουν στις αποφάσεις που τους αφορούν.
Αντίστοιχα, η λογοδοσία των υπηρεσιών συνδέεται με την υποχρέωσή τους να λειτουργούν με διαφάνεια, να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των ανθρώπων που εξυπηρετούν και να αξιολογούν την ποιότητα της φροντίδας που παρέχουν.
Για την Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία, οι δύο αυτές αρχές αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την ανάπτυξη υπηρεσιών ψυχικής υγείας χωρίς αποκλεισμούς και με σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα.
Ομότιμη υποστήριξη: Όταν η προσωπική εμπειρία γίνεται μέσο βοήθειας
Μια ακόμη σημαντική διάσταση που αναδεικνύει η ΕΨΕ είναι η ομότιμη υποστήριξη (peer support).
Πρόκειται για μια μορφή υποστήριξης κατά την οποία άνθρωποι με προσωπική εμπειρία ψυχικής διαταραχής και ανάκαμψης προσφέρουν βοήθεια σε άλλους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν αντίστοιχες δυσκολίες.
Η ομότιμη υποστήριξη αξιοποιεί την κατανόηση που προκύπτει από κοινές ή παρόμοιες εμπειρίες, ενισχύοντας την αλληλεγγύη, την επικοινωνία και την αίσθηση ότι ο άνθρωπος δεν είναι μόνος στη διαδικασία αντιμετώπισης των δυσκολιών του.
Η προσέγγιση αυτή μπορεί να λειτουργεί συμπληρωματικά προς την επαγγελματική ψυχιατρική και ψυχολογική φροντίδα, χωρίς να την υποκαθιστά.
Στην ανακοίνωσή της, η Ελληνική Ψυχιατρική Εταιρεία προτείνει την ένταξη πιστοποιημένων ομότιμων υποστηρικτών στις υπηρεσίες ψυχικής υγείας, θεωρώντας ότι η ουσιαστική αξιοποίηση της βιωμένης εμπειρίας μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της υποστήριξης των ανθρώπων με ψυχικές διαταραχές.
Η πρόταση αυτή αναδεικνύει μια βασική αρχή της σύγχρονης ανθρωποκεντρικής φροντίδας: οι άνθρωποι που έχουν προσωπική εμπειρία ψυχικής διαταραχής μπορούν να συμβάλλουν ενεργά όχι μόνο στη δική τους πορεία ανάκαμψης, αλλά και στην υποστήριξη άλλων ανθρώπων και στη διαμόρφωση αποτελεσματικότερων υπηρεσιών ψυχικής υγείας.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ