Τα αρώματα αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας. Από τα καλλυντικά και τα προϊόντα προσωπικής φροντίδας μέχρι τα απορρυπαντικά, τα καθαριστικά και ακόμη και ορισμένα τρόφιμα, οι αρωματικές ουσίες βρίσκονται σχεδόν παντού γύρω μας. Ωστόσο, η ευρεία χρήση τους δεν είναι πάντα αθώα για το δέρμα. Σε ορισμένους ανθρώπους μπορεί να προκαλέσουν ερεθισμούς ή αλλεργικές αντιδράσεις, επηρεάζοντας τον φυσικό φραγμό της επιδερμίδας και επιβαρύνοντας προϋπάρχουσες δερματολογικές παθήσεις. Πόσο συχνές είναι αυτές οι αντιδράσεις και ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;
Η αλλεργία στα αρώματα εκτιμάται ότι επηρεάζει περίπου το 1% των ενηλίκων και το 1,8% των παιδιών και εφήβων. Αποτελεί μάλιστα τη δεύτερη συχνότερη αιτία αλλεργικής δερματίτιδας εξ επαφής, μετά την αλλεργία στο νικέλιο. Η αποφυγή των αρωμάτων στην καθημερινότητα είναι ιδιαίτερα δύσκολη, καθώς περιέχονται σε πλήθος προϊόντων.
Πέρα από τα προφανή προϊόντα αρωματοποιίας — όπως parfums, eau de parfums, eau de cologne και eau de toilette, που περιέχουν αρωματικά έλαια σε σχετικά υψηλές συγκεντρώσεις (15-25%, 8-15%, 4-10% και 2-5% αντίστοιχα) — εκτιμάται ότι περισσότερες από 3.000 χημικές ουσίες χρησιμοποιούνται για τη δημιουργία αρωμάτων σε καθημερινά προϊόντα. Για τον λόγο αυτό δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι οι ουσίες αυτές μπορούν να προκαλέσουν αντιδράσεις σε σημαντικό αριθμό ανθρώπων.
«Η χρήση των αρωμάτων και προϊόντων που περιέχουν αρωματικές ουσίες επηρεάζει αρνητικά το φραγμό του δέρματος αφού απορροφούν την υγρασία του. Μπορεί να προκαλέσουν αλλεργική ή ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής, ιδίως στα άτομα με έκζεμα και ψωρίαση που δεν διαθέτουν αυτή την πρώτη γραμμή άμυνας. Μπορούν εύκολα να ερεθίσουν και να εντείνουν την ξηρότητα στο ήδη αφυδατωμένο δέρμα τους, επιδεινώνοντας έτσι την πάθησή τους», προειδοποιεί ο Δερματολόγος – Αφροδισιολόγος Δρ Χρήστος Στάμου.
Αρώματα στην καθημερινότητα
Οι αρωματικές ουσίες βρίσκονται σχεδόν παντού στην καθημερινότητα. Περιλαμβάνονται σε προϊόντα προσωπικής φροντίδας όπως αφρόλουτρα, λοσιόν σώματος, σαμπουάν, μαλακτικά μαλλιών, after shave, αποσμητικά, μωρομάντηλα, σερβιέτες και χαρτί υγείας. Παράλληλα χρησιμοποιούνται σε καλλυντικά και προϊόντα μακιγιάζ, όπως κραγιόν και lip balm.
Επιπλέον, συναντώνται σε πολλά οικιακά προϊόντα, όπως απορρυπαντικά και μαλακτικά ρούχων, αρωματικά χώρου, καθαριστικά, κεριά και ποτ-πουρί. Αρωματικές ύλες χρησιμοποιούνται ακόμη και σε τρόφιμα και ποτά, για την ενίσχυση της οσμής και της γεύσης τους, όπως για παράδειγμα άρωμα βουτύρου, παρμεζάνας ή πορτοκαλιού.
Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμη και προϊόντα που βασίζονται σε φυσικά συστατικά μπορεί να περιέχουν αλλεργιογόνες αρωματικές ουσίες, ενίοτε σε μεγαλύτερη συγκέντρωση από άλλα προϊόντα.
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται επίσης η τάση προσθήκης αρωματικών χημικών ουσιών σε διάφορα καταναλωτικά προϊόντα που απευθύνονται σε παιδιά, όπως παιχνίδια και πάνες, γεγονός που μπορεί να αυξήσει την έκθεσή τους σε αρώματα μέσω της δερματικής επαφής.
Παράλληλα, αρωματικές ενώσεις — μίγματα που μπορεί να περιλαμβάνουν από 20 έως και περισσότερες από 200 συνθετικές ή φυσικές αρωματικές ουσίες — προστίθενται συχνά και για την κάλυψη δυσάρεστων οσμών, όπως εκείνων που προέρχονται από χημικούς διαλύτες.
Ποιοι επηρεάζονται περισσότερο
Ηλικιακά, τα άτομα κάτω των 40 ετών φαίνεται να εκτίθενται περισσότερο στα αρώματα και να εμφανίζουν συχνότερα δερματικές αντιδράσεις σε σύγκριση με μεγαλύτερες ηλικίες, αν και θετικές αντιδράσεις μπορούν να εμφανιστούν και σε μεγαλύτερους ανθρώπους.
Επιπλέον, μεγαλύτερη πιθανότητα πρόκλησης προβλημάτων παρουσιάζουν τα προϊόντα που παραμένουν στο δέρμα, σε σχέση με εκείνα που ξεπλένονται.
Τα πιο συχνά «θύματα» είναι οι γυναίκες, καθώς χρησιμοποιούν σε μεγαλύτερο βαθμό προϊόντα με άρωμα στην καθημερινή τους περιποίηση σε σχέση με τους άνδρες.
Όσον αφορά τις περιοχές του σώματος που επηρεάζονται συχνότερα, αυτές είναι τα χέρια και το πρόσωπο. Στις γυναίκες εμφανίζονται συχνά και στον λαιμό, ενώ στους άνδρες συχνότερα στα κάτω άκρα. Συχνές είναι επίσης οι αντιδράσεις στη μασχαλιαία περιοχή, λόγω των αποσμητικών, καθώς και στην περιπρωκτική περιοχή, λόγω χρήσης μωρομάντηλων ή αρωματικού χαρτιού υγείας. Τα χέρια μπορούν επίσης να μεταφέρουν την ουσία που προκαλεί τη δερματίτιδα και σε άλλα σημεία του σώματος.
Πώς εκδηλώνεται η αλλεργική δερματίτιδα
Η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής εμφανίζεται συνήθως με φολιδωτές ερυθηματώδεις πλάκες. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να παρουσιαστούν οίδημα, κυστίδια ή πομφόλυγες (μεγάλες φυσαλίδες).
Η παρατεταμένη έκθεση στο αλλεργιογόνο ενδέχεται να οδηγήσει σε χρόνια δερματίτιδα, με λειχηνοποίηση και απολέπιση. Τα συμπτώματα συνοδεύονται συχνά από έντονο κνησμό, ενώ μπορεί να εμφανιστεί και αίσθημα καύσου ή τσουξίματος.
Η αλλεργία στα αρώματα μπορεί επίσης να επηρεάσει τη στοματική κοιλότητα, προκαλώντας αλλεργική στοματίτιδα εξ επαφής, με εκδηλώσεις όπως χειλίτιδα, ουλίτιδα, φουσκάλες, διαβρώσεις ή ακόμη και στοματικό ομαλό λειχήνα.
Φωτοαλλεργία και αρωματικές ουσίες
Πιθανή είναι και η εμφάνιση φωτοαλλεργικών αντιδράσεων, καθώς ορισμένα αρωματικά έλαια, σαπούνια, αφρόλουτρα και καλλυντικά περιέχουν ουσίες που μπορεί να προκαλέσουν φωτοτοξικές αντιδράσεις.
«Μια δερματική αλλεργία προκαλείται όταν μια ελάχιστη ποσότητα κάποιας αρωματικής ουσίας διεισδύσει στο δέρμα και προσκολλάται σε μια πρωτεΐνη του, προκαλώντας μια σειρά αντιδράσεων του ανοσοποιητικού συστήματος, τα οποία έχουν ως αποτέλεσμα την εμφάνιση των συμπτωμάτων.
Ενώ υπάρχουν αρωματικές ουσίες που συνδέονται άμεσα με τις πρωτεΐνες του δέρματος, υπάρχουν και άλλοι τύποι που πρέπει να μετασχηματιστούν χημικά πριν συνδεθούν με αυτές. Ο μετασχηματισμός συμβαίνει στο δέρμα, για παράδειγμα παρουσία αέρα ή ηλιακού φωτός, ή μέσω βιοενεργοποίησης, μετατρέποντας μη ή ασθενώς αλλεργιογόνες ουσίες σε ισχυρά αλλεργιογόνα του δέρματος», εξηγεί ο ειδικός.
Αλλεργική ή ερεθιστική αντίδραση;
Εκτός από την αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής, τα προϊόντα με άρωμα μπορούν να προκαλέσουν και ερεθιστικές αντιδράσεις, οι οποίες δεν αποτελούν απαραίτητα αλλεργίες.
Η βασική διαφορά είναι ότι οι αλλεργικές αντιδράσεις εμφανίζονται συνήθως με καθυστέρηση περίπου μίας ημέρας μετά τη χρήση του αρώματος ή του καλλυντικού προϊόντος, ενώ οι ερεθιστικές αντιδράσεις εμφανίζονται άμεσα μετά την εφαρμογή.
Η αντιμετώπιση των συμπτωμάτων και στις δύο περιπτώσεις περιλαμβάνει τη χρήση τοπικών κορτικοστεροειδών και ενυδατικών προϊόντων. Η πρόληψη, από την άλλη πλευρά, βασίζεται στον εντοπισμό του υπεύθυνου αλλεργιογόνου μέσω ειδικών τεστ αλλεργίας, τα οποία είναι ασφαλή και ανώδυνα, καθώς και στην αποφυγή του.
«Όταν το δέρμα αντιδρά σε ένα προϊόν, συστήνεται η διακοπή της χρήσης του και η επίσκεψη σε έναν δερματολόγο εάν δεν υποχωρήσουν σύντομα τα συμπτώματα.
Επιτρέπεται η χρήση προϊόντων που φέρουν την ένδειξη «χωρίς άρωμα», αν και κάποια «άοσμα» προϊόντα μπορούν να περιέχουν αρωματικές ουσίες σε μικρές ποσότητες.
Η οδηγία της Επιστημονικής Επιτροπής για την Ασφάλεια των Καταναλωτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Scientific Committee on Consumer Safety – SCCS) είναι να αναφέρεται η παρουσία οποιασδήποτε ουσίας όταν η συγκέντρωσή της υπερβαίνει το 0,001% στα προϊόντα που δεν ξεπλένονται και το 0,01% στα προϊόντα που ξεπλένονται» καταλήγει ο Δρ Στάμου.
Η παρουσία αρωματικών ουσιών σε μεγάλο αριθμό προϊόντων της καθημερινότητας καθιστά την πλήρη αποφυγή τους δύσκολη. Ωστόσο, η σωστή ενημέρωση, η προσεκτική επιλογή προϊόντων και η έγκαιρη συμβουλή από ειδικό μπορούν να συμβάλουν σημαντικά στην πρόληψη και την αντιμετώπιση πιθανών δερματικών αντιδράσεων. Σε κάθε περίπτωση, όταν εμφανίζονται επίμονα συμπτώματα στο δέρμα, η αξιολόγηση από δερματολόγο αποτελεί το ασφαλέστερο βήμα για τη σωστή διάγνωση και διαχείριση του προβλήματος.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ