Τα μάτια μας δεν είναι μόνο τα “παράθυρα στην ψυχή”, αλλά και τα βασικά εργαλεία με τα οποία αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας. Η διατήρηση της καλής όρασης είναι καθοριστική για την ποιότητα ζωής, την αυτονομία και την καθημερινή μας λειτουργικότητα. Παρόλα αυτά, πολλές διαθλαστικές διαταραχές — όπως η μυωπία, η υπερμετρωπία και ο αστιγματισμός — επηρεάζουν εκατομμύρια ανθρώπους, με πολλούς να μην γνωρίζουν επακριβώς την αιτία ή τη φύση τους. Μεταξύ αυτών, ο αστιγματισμός είναι ίσως ο λιγότερο κατανοητός. Τι ακριβώς είναι και μπορεί όντως να εμφανιστεί αργότερα στη ζωή μας;
Ο αστιγματισμός αποτελεί το πιο κοινό διαθλαστικό σφάλμα της όρασης. Όπως επισημαίνουν τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα, είναι σχεδόν απίθανο να γεννηθεί κάποιος με απόλυτα σφαιρικό κερατοειδή, γεγονός που καθιστά τον αστιγματισμό σχεδόν καθολικό φαινόμενο.
Στην πλειονότητα των ανθρώπων, ο αστιγματισμός κυμαίνεται μεταξύ 0,5 και 0,75 διοπτριών (βαθμών) και περνά απαρατήρητος, καθώς δεν επηρεάζει σημαντικά την όραση. Υπάρχουν, ωστόσο, περιπτώσεις με υψηλότερες τιμές — ακόμη και 4 ή 5 διοπτρίες — που προκαλούν αισθητή θόλωση σε κοντινή και μακρινή απόσταση. Όταν η τιμή υπερβαίνει τη 1,5 διοπτρία, η χρήση διορθωτικών γυαλιών ή φακών επαφής γίνεται απαραίτητη.
«Στους ασθενείς με αστιγματισμό, ο κερατοειδής χιτώνας δεν έχει συνήθως τέλεια σφαιρικό σχήμα αλλά ελλειψοειδές. Το επακόλουθο είναι να θολώνει η εικόνα, διότι κάποιες ευθείες εστιάζονται καλά και κάποιες άλλες όχι. Μολονότι, όμως, πολλοί (ακόμα και οφθαλμίατροι) έχουν την εντύπωση ότι ο αστιγματισμός μπορεί να “δημιουργηθεί” ή να “εξελιχθεί” στη διάρκεια της ζωής, γνωρίζουμε πλέον ότι στην πραγματικότητα καθορίζεται κατά την εμβρυογένεση. Και αυτό διότι ο κερατοειδής χιτώνας είναι ο μοναδικός ιστός του ανθρώπινου σώματος που γεννιέται με το σχεδόν τελικό σχήμα και μέγεθός του. Επομένως, η διαθλαστική δύναμή του και ο αστιγματισμός είναι προκαθορισμένα χαρακτηριστικά», εξηγεί ο Δρ Αναστάσιος-Ι. Κανελλόπουλος, MD, Χειρουργός-Οφθαλμίατρος, ιδρυτής και επιστημονικός διευθυντής του Ινστιτούτου Οφθαλμολογίας LaserVision, Καθηγητής Οφθαλμολογίας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.
Παρ’ όλα αυτά, είναι αρκετά συχνό κάποιος να χρειαστεί γυαλιά αστιγματισμού για πρώτη φορά στην εφηβεία ή και αργότερα, αν και δεν τα είχε χρειαστεί στην παιδική ηλικία. Το γεγονός αυτό δημιουργεί την εντύπωση ότι ο αστιγματισμός εμφανίστηκε εκ των υστέρων. Η μόνη εξαίρεση όπου ο αστιγματισμός πράγματι μεταβάλλεται σημαντικά είναι ο κερατόκωνος, μία σπάνια πάθηση του κερατοειδούς.
«Ο κερατοειδής από την ημέρα της γέννησής μας μέχρι τη ημέρα που φεύγουμε από τη ζωή υπόκειται σε ελάχιστες διαφορές. Και αυτό είναι μοναδικό για το ανθρώπινο σώμα», σημειώνει ο κ. Κανελλόπουλος.
Υπάρχουν δύο κύριοι τύποι αστιγματισμού: ο οριζόντιος, όπου το μάτι είναι πιο πλατύ παρά ψηλό, και ο κάθετος, όπου συμβαίνει το αντίστροφο. Και στις δύο περιπτώσεις, η παραμόρφωση του σχήματος του κερατοειδούς επηρεάζει την καθαρότητα της όρασης. Οι ασθενείς συχνά παραπονιούνται για θολή όραση, πονοκεφάλους, κόπωση των ματιών και δυσφορία.
Αν και δεν είναι σπάνιο να αναγνωριστεί ο αστιγματισμός στην ενήλικη ζωή, αυτό δεν σημαίνει ότι δημιουργήθηκε τότε. Ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να εμφανιστούν ή να επιδεινωθούν έπειτα από τραυματισμό, οφθαλμολογική επέμβαση ή άλλη πάθηση του οφθαλμού.
Σε αντίθεση με διαδεδομένες πεποιθήσεις, ο αστιγματισμός δεν προκαλείται ούτε επιδεινώνεται από την παρατεταμένη χρήση οθονών ή την ανάγνωση σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού. Συχνά συνυπάρχει με μυωπία ή υπερμετρωπία.
Η συνήθης αντιμετώπιση περιλαμβάνει τη χρήση γυαλιών ή φακών επαφής. Εάν το πρόβλημα είναι ήπιο και δεν επηρεάζει την καθημερινότητα, δεν απαιτείται απαραίτητα θεραπεία. Ωστόσο, κανένα από τα δύο δεν διορθώνει την ανατομική αιτία, δηλαδή το ελλειπτικό σχήμα του κερατοειδούς.
Η μόνιμη διόρθωση του αστιγματισμού μπορεί να επιτευχθεί μέσω επεμβάσεων με λέιζερ, όπως η LASIK ή η φωτοδιαθλαστική κερατεκτομή. Επιπλέον, σε περιπτώσεις καταρράκτη, αστιγματισμός μπορεί να διορθωθεί παράλληλα με την κύρια χειρουργική επέμβαση. Το ίδιο ισχύει και σε επεμβάσεις για μυωπία ή υπερμετρωπία.
«Η επέμβαση για τη διόρθωση του αστιγματισμού (ή γενικότερα του διαθλαστικού σφάλματος ενός οφθαλμού) με λέιζερ γίνεται πάνω στον κερατοειδή. Το λέιζερ και οι σύγχρονες τεχνικές που εφαρμόζονται, μπορούν να αλλάξουν τη δύναμη του κερατοειδούς με πολύ ακριβή και εξειδικευμένο τρόπο, μόνιμα και χωρίς αυτό να επηρεάσει την υγεία του ματιού. Επομένως όταν μιλάμε για μια επέμβαση διόρθωσης του αστιγματισμού με λέιζερ, μιλάμε για μια επέμβαση που αυξάνει ή μειώνει τη δύναμη του κερατοειδή, για να επιτευχθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα. Η αλλαγή αυτή επιτρέπει στο άτομο να βλέπει καθαρά, σαν να φορά ακόμα γυαλιά ή φακούς επαφής», καταλήγει ο κ. Κανελλόπουλος.
Συμπερασματικά, ο αστιγματισμός είναι ένα ιδιαίτερα συχνό διαθλαστικό σφάλμα, το οποίο συνήθως υπάρχει εκ γενετής και δεν προκαλείται από συνήθειες της καθημερινότητας. Η κατανόηση της φύσης του και η έγκαιρη αντιμετώπισή του — είτε με γυαλιά, είτε με φακούς, είτε με επεμβατική διόρθωση — μπορεί να βελτιώσει ουσιαστικά την ποιότητα ζωής. Η αξιολόγηση από εξειδικευμένο οφθαλμίατρο παραμένει το πρώτο βήμα για κάθε άτομο που παρατηρεί θόλωση στην όραση ή άλλα σχετικά συμπτώματα.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ