Πόση σημασία δίνουμε πραγματικά στις λέξεις που χρησιμοποιούμε; Μπορεί μια φράση να φανεί «αθώα» στα δικά μας αυτιά, όμως να πληγώσει ή να μειώσει τον άλλο χωρίς να το καταλάβουμε. Αυτό συμβαίνει συχνά όταν απευθυνόμαστε —ή μιλάμε για— άτομα με αναπηρία.
Η επικοινωνία με σεβασμό δεν είναι απλώς θέμα καλών τρόπων· είναι ένδειξη κατανόησης, ισότητας και αποδοχής. Σε αυτό το άρθρο, αναδεικνύουμε πρακτικούς τρόπους με τους οποίους μπορούμε όλοι να μιλάμε με ευαισθησία, χωρίς προκαταλήψεις και στερεότυπα, συμβάλλοντας έτσι σε μια κοινωνία πιο συμπεριληπτική και ανθρώπινη για όλους.
Η επικοινωνία είναι η βάση κάθε ανθρώπινης σχέσης. Ωστόσο, η ποιότητά της δεν εξαρτάται μόνο από τη γλώσσα που χρησιμοποιούμε, αλλά και από τη στάση, τη συνείδηση και τη διάθεσή μας να σεβαστούμε τη διαφορετικότητα. Η χρήση προκατειλημμένων εκφράσεων, η μη λεκτική απαξίωση ή η συγκατάβαση μπορούν άθελά μας να πληγώσουν και να αποξενώσουν ανθρώπους που ήδη βιώνουν κοινωνικά εμπόδια – όπως τα άτομα με αναπηρία ή άλλες ευάλωτες ομάδες.
Τι σημαίνει «σεβασμός στην επικοινωνία»;
Ο σεβασμός στην επικοινωνία δεν περιορίζεται στη “σωστή” λέξη, αλλά εκφράζεται μέσα από:
-
την πρόθεση να ακούσουμε χωρίς να διακόπτουμε,
-
την αποφυγή γενικεύσεων και στερεοτύπων,
-
τη χρήση συμπεριληπτικής γλώσσας που δεν στιγματίζει,
-
την επίγνωση ότι οι λέξεις έχουν δύναμη.
Ο σεβασμός είναι η τέχνη του να μιλάς όχι μόνο με το στόμα, αλλά και με την καρδιά.
7 βασικές αρχές επικοινωνίας χωρίς προκατάληψη
1. Χρησιμοποιούμε συμπεριληπτική γλώσσα
Αντί για λέξεις όπως “ανάπηρος”, “καθυστερημένος” ή “προβληματικός”, προτιμάμε εκφράσεις όπως:
-
Άτομο με αναπηρία
-
Άτομο με νοητική/ψυχική δυσκολία
-
Χρήστης αναπηρικού αμαξιδίου αντί για “καθηλωμένος”
Εστιάζουμε στο άτομο, όχι στην αναπηρία.
2. Δεν κάνουμε υποθέσεις για τις ικανότητες των άλλων
Το ότι κάποιος έχει μια εμφανή ή μη εμφανή αναπηρία δεν σημαίνει ότι είναι ανίκανος, ούτε ότι χρειάζεται λύπηση ή υπερπροστασία. Η ουδέτερη και ανοιχτή στάση είναι το πιο σημαντικό εργαλείο επικοινωνίας.
3. Μιλάμε άμεσα στο άτομο, όχι στον συνοδό
Ειδικά στα ΑμεΑ, πολλοί πέφτουν στην παγίδα να απευθύνονται στον συνοδό ή φροντιστή, ακόμη και όταν το άτομο μπορεί να επικοινωνήσει άνετα. Αυτό θεωρείται απαξιωτικό και προσβλητικό.
4. Ακούμε προσεκτικά και δείχνουμε υπομονή
Αν κάποιος χρειάζεται περισσότερο χρόνο για να εκφραστεί (λεκτικά ή με άλλη μέθοδο), δεν τον διακόπτουμε ούτε του “τελειώνουμε” τη φράση. Δείχνουμε ότι εκτιμούμε τη συμμετοχή του, ανεξαρτήτως ρυθμού ή τρόπου.
5. Ρωτάμε αν και πώς μπορούμε να βοηθήσουμε
Προσφέρουμε βοήθεια μόνο εφόσον χρειαστεί και αφού ρωτήσουμε πρώτα. Το να αρπάζουμε ένα αναπηρικό αμαξίδιο ή να φωνάζουμε σε έναν τυφλό επειδή νομίζουμε ότι “δεν μας ακούει” είναι αγένεια, όχι φροντίδα.
6. Αποφεύγουμε το λεξιλόγιο οίκτου ή ηρωοποίησης
Εκφράσεις όπως:
-
«Είναι ήρωας που τα καταφέρνει»
-
«Τον λυπάμαι, δεν του άξιζε»
-
«Παρά την αναπηρία του είναι χαρούμενος»
είναι παραδείγματα συγκαλυμμένου στιγματισμού. Τα ΑμεΑ δεν είναι “υπεράνθρωποι” ούτε “τραγικές φιγούρες” — είναι άνθρωποι με δικαιώματα, προοπτικές και επιλογές.
7. Αναγνωρίζουμε την ασυνείδητη προκατάληψη
Όλοι έχουμε βαθιά ριζωμένες αντιλήψεις που διαμορφώθηκαν από την κοινωνία, την οικογένεια ή τα μέσα ενημέρωσης. Το πρώτο βήμα για να επικοινωνούμε χωρίς προκατάληψη είναι να αναγνωρίσουμε τα δικά μας στερεότυπα και να προσπαθήσουμε συνειδητά να τα ξεπεράσουμε.
Η γλώσσα χτίζει σχέσεις – ή υψώνει τείχη
Η ορθή επικοινωνία δεν είναι απλώς θέμα ευγένειας ή πολιτικής ορθότητας. Είναι μια πράξη κοινωνικής δικαιοσύνης. Μπορεί να μετατρέψει μια δύσκολη στιγμή σε ενδυνάμωση και μια τυπική συναλλαγή σε ισότιμη συνάντηση.
Μιλώντας με σεβασμό, χτίζουμε ένα περιβάλλον όπου κάθε άνθρωπος νιώθει ότι ανήκει — και αυτό είναι η ουσία της συμπερίληψης.
Όταν ο σεβασμός γίνεται γλώσσα
Το πώς μιλάμε, πώς ακούμε και πώς στεκόμαστε απέναντι στους άλλους λέει πολλά για εμάς – πολύ περισσότερα από όσα νομίζουμε. Ο σεβασμός δεν είναι κάτι που προσφέρεται μόνο όταν συμφωνούμε ή όταν μας βολεύει, αλλά όταν επιλέγουμε συνειδητά να βλέπουμε το πρόσωπο πίσω από την ταμπέλα.
Μικρές αλλαγές στη γλώσσα και στη στάση μας μπορούν να κάνουν μεγάλη διαφορά στην καθημερινότητα ενός ανθρώπου που έχει ήδη αρκετά να διαχειριστεί. Ας γίνουμε, λοιπόν, η φωνή που χτίζει γέφυρες και όχι τείχη.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ