Οι πρώιμοι γάμοι και η εφηβική εγκυμοσύνη παραμένουν σημαντικές προκλήσεις δημόσιας υγείας και κοινωνικής συνοχής, επηρεάζοντας δυσανάλογα ευάλωτες πληθυσμιακές ομάδες. Τα πρόσφατα ευρήματα του Ινστιτούτου Prolepsis φωτίζουν τις διαστάσεις του φαινομένου στις κοινότητες Ρομά στην Ελλάδα, αναδεικνύοντας την ανάγκη για στοχευμένες παρεμβάσεις, ενημέρωση και ενίσχυση της πρόσβασης στην εκπαίδευση και τις υπηρεσίες υγείας.
Σημαντικά ευρήματα για τους πρώιμους γάμους και την εφηβική εγκυμοσύνη στις κοινότητες Ρομά στην Ελλάδα παρουσιάστηκαν στο πλαίσιο διαδικτυακής ημερίδας που διοργάνωσε το Ινστιτούτο Prolepsis, την Τρίτη 3 Μαρτίου, στο Europa Experience Athens.
Η εκδήλωση συγκέντρωσε περισσότερους από 300 συμμετέχοντες, μεταξύ των οποίων εκπρόσωποι θεσμικών φορέων, επαγγελματίες του πεδίου, διαμεσολαβητές Ρομά και μέλη κοινοτήτων από όλη τη χώρα. Στο επίκεντρο βρέθηκε η παρουσίαση των αποτελεσμάτων του έργου Roma Child VOICE, το οποίο υλοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος PREVENT, με φορέα υλοποίησης το Ινστιτούτο Prolepsis και εταίρο την Ένωση Ελλήνων Ρομά Διαμεσολαβητών και Συνεργατών τους.
Κατά τη διάρκεια της ημερίδας αναδείχθηκαν κρίσιμα ζητήματα που σχετίζονται με τους πρώιμους γάμους και τις εφηβικές εγκυμοσύνες. Ο πρώιμος γάμος — δηλαδή κάθε ένωση στην οποία τουλάχιστον ένας από τους συντρόφους είναι κάτω των 18 ετών — συνιστά σοβαρή παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των δικαιωμάτων του παιδιού. Συχνά συνδέεται με διακοπή της εκπαίδευσης, πρόωρη μητρότητα και αυξημένους κινδύνους για τη σωματική και ψυχική υγεία των εφήβων, ιδιαίτερα των κοριτσιών.
Στο πλαίσιο του έργου, η ερευνητική ομάδα του Ινστιτούτου Prolepsis πραγματοποίησε τόσο ποσοτική όσο και ποιοτική έρευνα σε γυναίκες και άνδρες από κοινότητες Ρομά, με στόχο τη διερεύνηση γνώσεων, στάσεων και αντιλήψεων γύρω από ζητήματα παιδικής προστασίας.
Σύμφωνα με τα στοιχεία από τις κοινότητες Ασπροπύργου, Δήμου Αρτέμιδας και Αχαρνών, η ηλικία γάμου για τις γυναίκες κυμαινόταν από 12 έως 27 έτη, ενώ για τους άνδρες από 12 έως 28 έτη. Αντίστοιχα, η ηλικία απόκτησης του πρώτου παιδιού κυμαινόταν από 13 έως 28 έτη για τις γυναίκες και από 14 έως 28 έτη για τους άνδρες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, συμφωνίες για γάμο καταγράφονται ήδη από την ηλικία των 10 ετών.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι αντιλήψεις για την κατάλληλη ηλικία γάμου. Η πλειονότητα των συμμετεχόντων προσδιόρισε ως «ιδανική» ηλικία το διάστημα μεταξύ 18 και 24 ετών, τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους άνδρες. Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε συμμετέχων από κοινότητα Ρομά στον Ασπρόπυργο: «Δεν θέλω τα παιδιά μου να παντρευτούν τόσο νωρίς όπως εγώ. Τα παιδιά δεν πρέπει να γεννάνε παιδιά.»
Τα επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η εφηβική εγκυμοσύνη συνδέεται με σοβαρούς κινδύνους για τη σωματική υγεία των νεαρών μητέρων, όπως αυξημένη πιθανότητα προεκλαμψίας, πρόωρου τοκετού, αιμορραγιών και λοιμώξεων. Παράλληλα, καταγράφονται σημαντικές επιπτώσεις και στην ψυχική υγεία, με αυξημένα ποσοστά κατάθλιψης, άγχους και κοινωνικής απομόνωσης. Την ίδια στιγμή, η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας στους οικισμούς παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη. Οι συνέπειες επεκτείνονται και στην υγεία των βρεφών, ενώ συχνά ενισχύεται ο κοινωνικός αποκλεισμός, διαιωνίζοντας τον κύκλο της φτώχειας.
Τεκμηριωμένες προτάσεις πολιτικής
Με βάση τα ευρήματα της έρευνας, το Ινστιτούτο Prolepsis διατύπωσε συγκεκριμένες συστάσεις προς την Πολιτεία για την πρόληψη των πρώιμων γάμων και της εφηβικής εγκυμοσύνης, μεταξύ των οποίων:
-
Ενίσχυση της σχολικής φοίτησης, ιδιαίτερα για τα κορίτσια Ρομά, με κίνητρα παραμονής και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών
-
Συστηματική ενημέρωση για τη σεξουαλική και αναπαραγωγική υγεία μέσω βιωματικών δράσεων σε κοινότητες
-
Ενίσχυση των μηχανισμών προστασίας και καλύτερη καταγραφή των πρόωρων γάμων και γεννήσεων
-
Βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και στέγασης
-
Ενδυνάμωση των Κέντρων Κοινότητας με Παράρτημα Ρομά
-
Ενεργή συμμετοχή των ίδιων των κοινοτήτων στον σχεδιασμό και την υλοποίηση παρεμβάσεων
Στην ημερίδα συμμετείχαν και εκπρόσωποι του Συμβουλίου της Ευρώπης, οι οποίοι ανέδειξαν τη σημασία της προστασίας των δικαιωμάτων των παιδιών και της ενδυνάμωσης των κοριτσιών.
Ο Επίτροπος Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του Συμβουλίου της Ευρώπης, Michael O’Flaherty, σημείωσε: «οι φορείς αλλαγής στις κοινότητες των Ρομά είναι κυρίως κορίτσια και γυναίκες. Επομένως, η συνεργασία με κορίτσια και γυναίκες και η ενδυνάμωσή τους ως κατόχων δικαιωμάτων μπορεί να έχει πραγματικά μετασχηματιστικό αποτέλεσμα».
Από την πλευρά του, ο κ. Γιώργος Σταμάτης, Γενικός Εισηγητής της Κοινοβουλευτικής Συνέλευσης του Συμβουλίου της Ευρώπης για τους Ρομά και Ταξιδευτές και Βουλευτής Επικρατείας της ΝΔ, υπογράμμισε: «Οι γάμοι ανηλίκων αποτελούν παραβίαση των δικαιωμάτων του παιδιού. Σε καμία περίπτωση δε μπορούν να θεωρούνται έθιμο…», τονίζοντας παράλληλα τη σημασία της εκπαίδευσης και της ισότιμης πρόσβασης σε ευκαιρίες για όλα τα παιδιά.
Η κ. Ελένη Τσετσέκου, Επικεφαλής του Τμήματος Ρομά και Ταξιδευτών του Τομέα κατά των Διακρίσεων στο Συμβούλιο της Ευρώπης, επισήμανε: «η πρόσβαση των κοριτσιών Ρομά στην εκπαίδευση και την υγεία δεν είναι ευθύνη μόνο της κοινωνίας των πολιτών. Είναι πρωτίστως ευθύνη της Πολιτείας. Όταν εκπαιδεύεις ένα κορίτσι, εκπαιδεύεις ολόκληρη κοινότητα».
Στην εκδήλωση συμμετείχαν επίσης εκπρόσωποι της Πολιτείας, οργανώσεων και κοινοτήτων Ρομά, μεταξύ των οποίων: η κ. Όλγα Καφετζοπούλου, Γενική Γραμματέας Επαγγελματικής Εκπαίδευσης, Κατάρτισης και Διά Βίου Μάθησης, η κ. Φωτεινή Βλαχάκη, Αν. Προϊσταμένη Τμήματος της Γενικής Γραμματείας Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Καταπολέμησης της Φτώχειας, η κ. Κατερίνα Χαροκόπου, Επιστημονική Συνεργάτιδα της Εθνικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και η κ. Μαρία Κεραμίδα, Social Cohesion Coordinator (Roma Communities) UNICEF Greece Country Office.
Ο κ. Κωνσταντίνος Παϊτέρης, Πρόεδρος της Ένωσης Ελλήνων Ρομά Διαμεσολαβητών και Συνεργατών τους, ανέφερε: «Χρειάζεται να περάσουμε από τα λόγια στην πράξη…», επισημαίνοντας τη σημασία της ενημέρωσης και της εκπαίδευσης.
Η Γενική Διευθύντρια του Ινστιτούτου Prolepsis, κ. Αφροδίτη Βελουδάκη, δήλωσε: «Πρόκειται για ένα σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο με σοβαρές επιπτώσεις…», εκφράζοντας την ελπίδα ότι τα ευρήματα θα συμβάλουν σε πιο αποτελεσματικές πολιτικές.
Με την ολοκλήρωση του έργου, στο τέλος Μαρτίου, οι αναλυτικές συστάσεις θα αποσταλούν στα αρμόδια Υπουργεία και στους εμπλεκόμενους φορείς.
Περισσότερες πληροφορίες: prolepsis.gr
Η αντιμετώπιση των πρώιμων γάμων και της εφηβικής εγκυμοσύνης απαιτεί συντονισμένη δράση σε επίπεδο πολιτείας, εκπαίδευσης και τοπικών κοινοτήτων. Η ενημέρωση, η πρόληψη και η ενεργή συμμετοχή των ίδιων των κοινοτήτων αποτελούν βασικά βήματα για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των παιδιών και τη βελτίωση των συνθηκών υγείας και ζωής των νέων.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ