Τα αυτοάνοσα νοσήματα δεν επηρεάζουν μόνο ζωτικά όργανα του σώματος, αλλά μπορούν να αφήσουν το αποτύπωμά τους και σε ένα από τα πιο ευαίσθητα αισθητήρια όργανα: τα μάτια. Συχνά, μάλιστα, οι πρώτες ενδείξεις μιας υποκείμενης αυτοάνοσης πάθησης εκδηλώνονται μέσω οφθαλμολογικών συμπτωμάτων, τα οποία δεν πρέπει να αγνοούνται. Πόσο στενά συνδέεται, τελικά, η λειτουργία του ανοσοποιητικού με την όραση και πότε ένα «απλό» σύμπτωμα μπορεί να κρύβει κάτι πιο σοβαρό;
Τα αυτοάνοσα νοσήματα αποτελούν μια ιδιαίτερα συχνή κατηγορία παθήσεων, επηρεάζοντας περίπου το 5-10% του πληθυσμού στις βιομηχανικά ανεπτυγμένες χώρες. Η επίπτωσή τους παρουσιάζει αυξητική τάση, ενώ οι γυναίκες εμφανίζουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά προσβολής σε σύγκριση με τους άνδρες.
Οι παθήσεις αυτές εκδηλώνονται όταν το ανοσοποιητικό σύστημα χάνει την ικανότητα να αναγνωρίζει τα φυσιολογικά συστατικά του οργανισμού — όπως οι πρωτεΐνες — και στρέφεται εναντίον τους, προκαλώντας βλάβες σε υγιή κύτταρα και ιστούς.
Σήμερα είναι γνωστά περισσότερα από 100 αυτοάνοσα νοσήματα, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται η ρευματοειδής αρθρίτιδα, η θυρεοειδίτιδα Hashimoto, ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος, η πολλαπλή σκλήρυνση (σκλήρυνση κατά πλάκας) και ο διαβήτης τύπου 1.
Εξαιτίας της δυσλειτουργίας του ανοσοποιητικού και των πολύπλοκων μηχανισμών που εμπλέκονται, σχεδόν το 25% των ασθενών με ένα αυτοάνοσο νόσημα αναπτύσσει και δεύτερο. Αξίζει να σημειωθεί ότι περίπου το 80% των πασχόντων είναι γυναίκες, γεγονός που έχει συσχετιστεί με το χρωμόσωμα Χ, το οποίο φέρει γονίδια που ρυθμίζουν την ανοσολογική απόκριση.
«Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι μία ομάδα διαταραχών κατά τις οποίες το ανοσοποιητικό σύστημα λανθασμένα επιτίθεται στα κύτταρα, τους ιστούς ή τα όργανά του, προκαλώντας χρόνια φλεγμονή και ιστικές βλάβες. Οι ασθένειες αυτές είναι κυρίως συστηματικές, δηλαδή αφορούν ολόκληρο τον οργανισμό και πολλά συστήματα οργάνων. Γι’ αυτό τον λόγο έχουν ποικίλες εκδηλώσεις (συμπτώματα)», εξηγεί ο Δρ Αναστάσιος-Ι. Κανελλόπουλος, MD, Χειρουργός-Οφθαλμίατρος, ιδρυτής και επιστημονικός διευθυντής του Ινστιτούτου Οφθαλμολογίας LaserVision, Καθηγητής Οφθαλμολογίας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης.
Τα μάτια συγκαταλέγονται στα όργανα που επηρεάζονται συχνά, καθώς το οφθαλμολογικό σύστημα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο στις επιδράσεις του ανοσοποιητικού συστήματος.
«Οι οφθαλμολογικές εκδηλώσεις των αυτοάνοσων νοσημάτων συχνά αντανακλούν υποκείμενη συστηματική δραστηριότητα. Συχνά, δε, αναπτύσσονται πριν εμφανιστούν τα άλλα συμπτώματα των νοσημάτων αυτών», τονίζει ο καθηγητής.
Μεταξύ των συχνότερων οφθαλμολογικών εκδηλώσεων περιλαμβάνονται η ξηροφθαλμία, όπως παρατηρείται στο σύνδρομο Sjögren, η ραγοειδίτιδα που σχετίζεται με την αγκυλοποιητική σπονδυλαρθρίτιδα, καθώς και η σκληρίτιδα, η επισκληρίτιδα και η κερατίτιδα που μπορεί να εμφανιστούν σε ασθενείς με ρευματοειδή αρθρίτιδα.
«Ραγοειδίτιδα, που είναι σοβαρή διόγκωση και φλεγμονή στο μέσο τμήμα του ματιού, μπορεί να προκαλέσουν και άλλα αυτοάνοσα νοσήματα, όπως τα ιδιοπαθή φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου, η πολλαπλή σκλήρυνση, η σαρκοείδωση και η νόσος Behcet. Η ραγοειδίτιδα δεν είναι συχνή, αλλά μπορεί να προκαλέσει σημαντική απώλεια όρασης», διευκρινίζει ο κ. Κανελλόπουλος.
Επιπλέον, νοσήματα όπως ο συστηματικός ερυθηματώδης λύκος και η κοκκιωμάτωση με πολυαγγειΐτιδα μπορεί να προκαλέσουν αγγειΐτιδα στον αμφιβληστροειδή, ενώ η νόσος του Graves συνδέεται με οφθαλμοπάθεια που οδηγεί σε προβολή του οφθαλμικού βολβού.
Παράλληλα, τα ιδιοπαθή φλεγμονώδη νοσήματα του εντέρου (ελκώδης κολίτιδα και νόσος του Crohn) επηρεάζουν το γαστρεντερικό σύστημα, ο ερυθηματώδης λύκος προσβάλλει πολλαπλά όργανα και αρθρώσεις, η πολλαπλή σκλήρυνση το κεντρικό νευρικό σύστημα, ενώ η αγκυλοποιητική σπονδυλαρθρίτιδα τη σπονδυλική στήλη. Αντίστοιχα, η νόσος Behcet προκαλεί φλεγμονή στα αιμοφόρα αγγεία και η σαρκοείδωση προσβάλλει πνεύμονες και άλλα όργανα.
Όλες αυτές οι παθήσεις, αλλά και πολλές ακόμη, μπορούν να προκαλέσουν οφθαλμολογικά συμπτώματα που κυμαίνονται από ήπια έως ιδιαίτερα σοβαρά, με πιθανό κίνδυνο για την όραση. «Η έγκαιρη ανίχνευση των οφθαλμολογικών εκδηλώσεων των αυτοάνοσων παθήσεων και η ορθή αντιμετώπισή τους μπορεί να προστατεύσουν τα μάτια από τις μη αναστρέψιμες βλάβες και να βελτιώσουν τις εκβάσεις», τονίζει ο ειδικός.
Τα συμπτώματα από τα μάτια διαφέρουν ανάλογα με το υποκείμενο νόσημα. Συχνά περιλαμβάνουν ερυθρότητα, πόνο (ενίοτε έντονο), φωτοφοβία, θολή όραση και την αίσθηση «αιωρούμενων» σωματιδίων στο οπτικό πεδίο.
Επιπλέον, μπορεί να εμφανιστούν διαταραχές όρασης στο ένα ή και στα δύο μάτια, αίσθημα καύσου, έντονη ξηρότητα, μεταβολές στην αντίληψη των χρωμάτων, μεταμορφοψία (παραμόρφωση ευθειών γραμμών), διπλωπία ή ακόμη και απώλεια της κεντρικής όρασης.
«Ειδικά για την Ελλάδα, τη χώρα όπου σχεδόν 1 στις 5 γυναίκες έχουν θυρεοειδοπάθεια, η διπλωπία στις ηλικίες 20-60 ετών πρέπει να θεωρείται αρχικά ως εκδήλωση θυρεοειδοπάθειας (Graves ή Hashimoto), ακόμη και εάν οι αιματολογικές εξετάσεις είναι αρνητικές», υπογραμμίζει ο κ. Κανελλόπουλος.
Ο ίδιος συνιστά στις γυναίκες που εμφανίζουν διπλωπία να απευθύνονται σε οφθαλμίατρο για κλινική αξιολόγηση. «Είναι πιθανό με τη μαγνητική τομογραφία οφθαλμικών κόγχων (με τομές 1 mm) να αποκαλυφθεί η κλασική πάχυνση σε ορισμένους από τους εξωφθάλμιους μυς», εξηγεί.
Η διάγνωση των οφθαλμολογικών εκδηλώσεων δεν είναι πάντα εύκολη, ιδιαίτερα σε ασθενείς χωρίς ήδη γνωστή αυτοάνοση νόσο. Ωστόσο, σημαντική βοήθεια προσφέρουν σύγχρονες διαγνωστικές μέθοδοι. «Βοηθούν πολύ οι εξελιγμένες διαγνωστικές τεχνικές, όπως η οπτική τομογραφία συνοχής (OCT), η OCT αγγειογραφία, η λειτουργική απεικόνιση και η μέτρηση ορισμένων ουσιών (βιοδείκτες) στο αίμα», συνεχίζει ο κ. Κανελλόπουλος.
Η θεραπευτική αντιμετώπιση εξαρτάται από το υποκείμενο νόσημα και την εκάστοτε οφθαλμική εκδήλωση. Οι επιλογές κυμαίνονται από τη χρήση εξειδικευμένων οφθαλμικών σταγόνων και ειδικών οπτικών βοηθημάτων έως πιο σύνθετες χειρουργικές παρεμβάσεις.
Σε κάθε περίπτωση, «οι πάσχοντες από αυτοάνοσα νοσήματα καλό είναι να συμβουλεύονται προληπτικά τον οφθαλμίατρό τους. Εάν η υποκείμενη πάθησή τους μπορεί να προσβάλλει τα μάτια τους, καλό είναι να το γνωρίζουν εκ των προτέρων, ώστε να ξέρουν τι να κάνουν αν παρουσιάσουν ύποπτα συμπτώματα», καταλήγει ο καθηγητής.
Η όραση αποτελεί βασικό πυλώνα της καθημερινής λειτουργικότητας και ποιότητας ζωής, γι’ αυτό και δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένη. Σε περιπτώσεις αυτοάνοσων νοσημάτων, η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων και η στενή συνεργασία με εξειδικευμένους ιατρούς μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Η πρόληψη, η τακτική παρακολούθηση και η σωστή ενημέρωση παραμένουν τα πιο αποτελεσματικά «εργαλεία» για τη διαφύλαξη της οφθαλμικής υγείας και τη συνολική προστασία του οργανισμού.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ