Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις αποτελούν για χιλιάδες εφήβους μία από τις πρώτες μεγάλες προκλήσεις της ζωής τους. Ωστόσο, η αγωνία δεν περιορίζεται μόνο στους υποψηφίους. Κάθε χρόνο, η εξεταστική περίοδος συνοδεύεται από αυξημένη ένταση σε χιλιάδες οικογένειες, καθώς και οι γονείς καλούνται να διαχειριστούν τις δικές τους ανησυχίες, προσπαθώντας παράλληλα να στηρίξουν τα παιδιά τους. Σε μια περίοδο όπου το άγχος, οι προσδοκίες και η αβεβαιότητα κυριαρχούν στην καθημερινότητα, η στάση της οικογένειας μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά την ψυχολογία και την αυτοπεποίθηση του εφήβου. Ποιος είναι ο σωστός τρόπος στήριξης και ποια λάθη καλό είναι να αποφεύγουν οι γονείς;
Η στάση που υιοθετεί η οικογένεια κατά τη διάρκεια αυτής της απαιτητικής περιόδου μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο ο έφηβος βιώνει όχι μόνο τις εξετάσεις, αλλά και κάθε μελλοντική πρόκληση. Όπως εξηγεί η Παιδοψυχίατρος – Οικογενειακή Ψυχοθεραπεύτρια, Επιστημονική Συνεργάτης Παίδων ΜΗΤΕΡΑ, Φρίντα Κωνσταντοπούλου, ο τρόπος με τον οποίο οι γονείς διαχειρίζονται τις δυσκολίες και τα συναισθήματα γύρω από τις εξετάσεις λειτουργεί ως πρότυπο για τα παιδιά τους.
«Όταν η οικογένεια το ζει δραματικά, προφανώς και το παιδί θα το βιώσει δραματικά», τονίζει η ειδικός και προσθέτει:
«Η ρίζα του προβλήματος δεν βρίσκεται στα 17 ή 18 χρόνια, αλλά πολύ πιο πίσω, στην προσχολική ηλικία, όταν το παιδί κάνει τα πρώτα του βήματα και γνωρίζει την πρώτη ματαίωση. Η τάση πολλών γονέων να προστατεύουν τα παιδιά από κάθε αρνητικό συναίσθημα, να μην αφήνουν να τιμωρηθούν όταν χρειαστεί, να τα κρατούν σε μια “γυάλα”, δημιουργεί νέους που δεν έχουν αναπτύξει τα εφόδια να αντέξουν την αποτυχία.
Το σύμπτωμα αυτό φαίνεται ακόμα και στο ιατρείο. Γονείς που αδυνατούν να δεχτούν ένα αρνητικό σχόλιο για το παιδί τους, που εκφράζουν θυμό, που θεωρούν ότι το δικό τους παιδί “δεν μπορεί να κάνει ποτέ λάθος”. Αυτή η συμπεριφορά έχει αντίκτυπο και στην κοινωνία ευρύτερα, ενώ οι εκπαιδευτικοί αποφεύγουν πλέον να κάνουν παρατηρήσεις από φόβο για την αντίδραση των γονέων», επισημαίνει η κ. Κωνσταντοπούλου.
Παρουσία και στήριξη χωρίς πίεση
Ποιος είναι, όμως, ο ιδανικός ρόλος ενός γονέα κατά την περίοδο των εξετάσεων; Σύμφωνα με τους ειδικούς, χρειάζεται να προσφέρει στήριξη, χωρίς να αποκλείει το ενδεχόμενο της αποτυχίας. Είναι σημαντικό να μεταδίδει στο παιδί το μήνυμα ότι θα βρίσκεται δίπλα του ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα.
Παράλληλα, οι γονείς καλό είναι να αποφεύγουν να συμμετέχουν άμεσα στο διάβασμα ή να αναλαμβάνουν ευθύνες που ανήκουν στο παιδί. Η ωρίμανση προϋποθέτει ανάληψη προσωπικής ευθύνης, προσπάθεια και δέσμευση απέναντι σε στόχους που το ίδιο το παιδί έχει θέσει.
Εξίσου καθοριστικό είναι το μήνυμα που μεταφέρεται σχετικά με τη σημασία των Πανελλαδικών. Οι εξετάσεις δεν καθορίζουν ολόκληρη τη ζωή ενός νέου ανθρώπου. Αποτελούν μία σημαντική δοκιμασία και ταυτόχρονα μια διαδικασία μάθησης, μέσα από την οποία ο έφηβος εξασκείται στον καθορισμό στόχων και στην προσπάθεια επίτευξής τους, ανεξάρτητα από το τελικό αποτέλεσμα.
Όταν το άγχος ξεπερνά τα φυσιολογικά όρια
Ένα ερώτημα που απασχολεί πολλούς γονείς είναι κατά πόσο το άγχος των εξετάσεων μπορεί να οδηγήσει έναν έφηβο σε ακραίες συμπεριφορές.
Η κ. Κωνσταντοπούλου είναι ξεκάθαρη:
«Όταν ένας έφηβος φτάνει σε σημείο αυτοτραυματισμού ή χειρότερα, υπάρχει ψυχοπαθολογικό υπόβαθρο. Οι πανελλήνιες μπορεί να αποτελούν αφορμή, αλλά δεν είναι η αιτία. Ένα παιδί χωρίς υποκείμενη ψυχοπαθολογία δεν θα φτάσει εκεί, όσο μεγάλη κι αν είναι η πίεση».
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι οι γονείς πρέπει να αδιαφορούν για τα προειδοποιητικά σημάδια. Αντίθετα, είναι σημαντικό να παρακολουθούν τυχόν αλλαγές στη συμπεριφορά των παιδιών τους.
Οι γονείς καλό είναι να βρίσκονται σε εγρήγορση όταν παρατηρούν:
-
απομάκρυνση από φίλους και οικογένεια,
-
διαταραχές ύπνου,
-
έντονες εκρήξεις θυμού,
-
επίμονο εκνευρισμό,
-
εμφάνιση καταθλιπτικών συμπτωμάτων.
Μια παρατεταμένη θλίψη, η οποία γίνεται εμφανής είτε μέσα από τη συμπεριφορά είτε μέσα από συνεχείς συγκρούσεις με το οικογενειακό περιβάλλον, δεν πρέπει να αγνοείται. Η διαφορά από τη συνήθη εφηβική αντίδραση βρίσκεται κυρίως στην ένταση, τη διάρκεια και τη συχνότητα των συμπτωμάτων.
Ιδιαίτερη προσοχή απαιτεί επίσης η κοινωνική απομόνωση.
«Ένας έφηβος που δεν έχει φίλους πρέπει να διερευνάται», τονίζει η ειδικός και προσθέτει:
«Ένα παιδί που διαβάζει από το πρωί ως το βράδυ και παίρνει άριστα, αλλά δεν έχει κανέναν να μιλήσει, δεν έχει ισορροπία. Η σχολική επίδοση δεν αρκεί ως μέτρο ψυχικής υγείας».
Η επικοινωνία παραμένει το σημαντικότερο εργαλείο
Πώς πρέπει να αντιδράσει ένας γονέας όταν το παιδί του απομονώνεται, αρνείται να μιλήσει ή αποφεύγει κάθε συζήτηση;
Η απάντηση, σύμφωνα με την κ. Κωνσταντοπούλου, είναι να παραμείνει παρών.
«Οι γονείς πρέπει να δηλώνουν συνεχώς την παρουσία και τη στήριξή τους, ακόμα και όταν το παιδί αντιδρά», τονίζει.
Η σταθερή προσπάθεια διατήρησης της επικοινωνίας, χωρίς πίεση, επικρίσεις ή συγκρούσεις, είναι συχνά αυτή που επιτρέπει στον έφηβο να ανοιχτεί όταν νιώσει έτοιμος. Αντίθετα, η αποστασιοποίηση των γονέων λόγω φόβου ή αμηχανίας μπορεί να οδηγήσει σε περαιτέρω απομάκρυνση.
Εφόσον η δυσκολία επικοινωνίας ή η ψυχολογική επιβάρυνση επιμένει και επηρεάζει την καθημερινότητα, είναι σημαντικό να αναζητείται η βοήθεια ειδικού.
Χρήσιμες συμβουλές για τις ημέρες των εξετάσεων
Όπως επισημαίνει η ειδικός, «είναι πολύ σημαντικό ένα οργανωμένο πρόγραμμα, αλλά σε καμία περίπτωση εξαντλητικό».
Η προετοιμασία για τις Πανελλαδικές έχει ήδη πραγματοποιηθεί κατά τη διάρκεια των προηγούμενων ετών. Τις τελευταίες ημέρες πριν από τις εξετάσεις, η έμφαση δεν πρέπει να δίνεται στην υπερβολική εντατικοποίηση της μελέτης, αλλά στη σταδιακή αποφόρτιση και στην ψυχολογική προετοιμασία. Μια πιο ήπια επανάληψη της ύλης είναι συνήθως επαρκής.
Ο ποιοτικός ύπνος αποτελεί βασική προτεραιότητα.
«Είναι φάρμακο», λέει χαρακτηριστικά. «Ένας ξεκούραστος εγκέφαλος αποδίδει πολύ περισσότερο από έναν κουρασμένο που έχει διαβάσει περισσότερες ώρες».
Παράλληλα, ιδιαίτερα ωφέλιμη μπορεί να αποδειχθεί η καθημερινή ήπια σωματική δραστηριότητα, κατά προτίμηση σε εξωτερικούς χώρους και κοντά στη φύση. Έπειτα από πολλές ώρες συγκέντρωσης σε βιβλία, οθόνες και σημειώσεις, το σώμα και ο εγκέφαλος χρειάζονται αποσυμπίεση.
Οι ειδικοί υπογραμμίζουν επίσης ότι το διάλειμμα δεν πρέπει να μετατρέπεται απλώς σε χρόνο μπροστά σε μια άλλη οθόνη. Η υπερβολική χρήση των κοινωνικών δικτύων μπορεί να εντείνει το άγχος, καθώς οι μαθητές εκτίθενται στις ανησυχίες και στις συγκρίσεις με τους συμμαθητές τους.
Σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και η διατροφή. Η κατανάλωση ισορροπημένων γευμάτων, χωρίς υπερβολές, συμβάλλει στη σταθερή λειτουργία του οργανισμού και στη διατήρηση της ενέργειας.
Η δύναμη της σωστής νοοτροπίας
Ένας παράγοντας που συχνά υποτιμάται είναι ο τρόπος σκέψης με τον οποίο ο μαθητής προσέρχεται στις εξετάσεις.
«Το 50% είναι η δουλειά που έχουν κάνει και το άλλο 50% είναι το πώς το σκέφτονται», επισημαίνει η κ. Κωνσταντοπούλου.
Οι αρνητικές σκέψεις και η έλλειψη αυτοπεποίθησης την τελευταία στιγμή μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την απόδοση, ανεξάρτητα από την προετοιμασία που έχει προηγηθεί. Ο γονέας καλείται να λειτουργήσει υποστηρικτικά, ενισχύοντας την εμπιστοσύνη του παιδιού στον εαυτό του, χωρίς να υπόσχεται ή να προεξοφλεί το αποτέλεσμα.
Τέλος, ίσως το πιο δύσκολο για πολλούς γονείς είναι να αποφύγουν να βρίσκονται συνεχώς πάνω από το παιδί κατά τη διάρκεια της μελέτης. Η ανάληψη ευθύνης και η αυτονομία αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ωρίμανσης και είναι σημαντικό να καλλιεργούνται ακόμη και σε αυτή τη δύσκολη περίοδο.
Αν το αποτέλεσμα δεν είναι το επιθυμητό
Η πιθανότητα αποτυχίας αποτελεί ένα ενδεχόμενο που δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως καταστροφή.
«Δεν είναι το τέλος κόσμου», είναι το μήνυμα της ειδικού.
Οι επιλογές που έχει ένας νέος άνθρωπος σήμερα είναι πολλές, είτε μέσα από την επαγγελματική εκπαίδευση, είτε μέσω ΙΕΚ, ιδιωτικών σχολών ή άλλων εκπαιδευτικών διαδρομών.
«Δεν θέλουμε άλλους δυστυχισμένους επιστήμονες. Θέλουμε ευτυχισμένους ανθρώπους», τονίζει η ειδικός.
Και όταν η απογοήτευση είναι αναπόφευκτη; Η απάντηση είναι η αποδοχή και η στήριξη.
«Θα στεναχωρηθεί. Και αυτό είναι φυσιολογικό. Το μόνο που μπορεί να κάνει ένας γονέας είναι να εκφράσει την υπερηφάνειά του για την προσπάθεια, να σταθεί δίπλα του και να το βοηθήσει να σηκώσει το κεφάλι και να προχωρήσει. Αυτή, τελικά, είναι η πιο σημαντική προετοιμασία. Όχι μόνο για τις πανελλήνιες, αλλά για τη ζωή», καταλήγει η κ. Κωνσταντοπούλου.
Καθώς οι Πανελλαδικές Εξετάσεις εξακολουθούν να αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της μαθητικής ζωής, οι ειδικοί υπενθυμίζουν ότι η ψυχική υγεία και η ισορροπία των νέων δεν πρέπει να μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα. Η κατανόηση, η ενθάρρυνση και η έμπρακτη παρουσία των γονέων μπορούν να λειτουργήσουν ως πολύτιμα εφόδια όχι μόνο για την εξεταστική περίοδο, αλλά και για τις μελλοντικές προκλήσεις που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν οι νέοι στη ζωή τους.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ