Ο καρκίνος του προστάτη αποτελεί τη συχνότερη κακοήθεια στους άνδρες και τη δεύτερη κύρια αιτία θανάτου από κακοήθη νόσο, παγκοσμίως. Ωστόσο, παρόλο που είναι τόσο διαδεδομένος, αρκετές βασικές πληροφορίες για τη φύση και την πορεία του δεν είναι ευρέως γνωστές.
Στατιστικά που προκαλούν ανησυχία
Κάθε χρόνο διαγιγνώσκονται πάνω από 1,9 εκατομμύρια νέα περιστατικά, ενώ καταγράφονται περίπου 360.000 θάνατοι από τη νόσο. Καθώς ο πληθυσμός παγκοσμίως γερνά, η επίπτωση και η θνησιμότητα του καρκίνου του προστάτη αναμένεται να αυξηθούν σημαντικά τα επόμενα χρόνια. Οι προβλέψεις για το 2040 κάνουν λόγο για 2,3 εκατομμύρια νέες διαγνώσεις και 740.000 θανάτους ετησίως.
Στην Ελλάδα, υπολογίζεται ότι εντοπίζονται πάνω από 7.000 νέα περιστατικά κάθε χρόνο, ενώ μόνο το 2022 καταγράφηκαν 1.945 θάνατοι από τη νόσο.
Συχνός αλλά σιωπηλός: Ο «ύπουλος» χαρακτήρας του καρκίνου του προστάτη
Παρότι η νόσος είναι τόσο διαδεδομένη, οι περισσότεροι άνδρες δεν γνωρίζουν ότι στα αρχικά στάδια δεν προκαλεί συμπτώματα. Ο Δρ Ηρακλής Πούλιας, Χειρουργός Ουρολόγος, τ. Διευθυντής Ουρολογικής Κλινικής Κοργιαλένειου Μπενάκειου Νοσοκομείου ΕΕΣ, τ. Πρόεδρος της Ελληνικής Ουρολογικής Εταιρείας και Διευθυντής της Β’ Ουρολογικής Κλινικής του Νοσοκομείου ΜΗΤΕΡΑ, εξηγεί:
«Για να εκδηλωθούν συμπτώματα συνήθως πρέπει να είναι προχωρημένος, δηλαδή να έχει μεγαλώσει αρκετά ώστε να πιέζει την ουρήθρα. Αυτό κατά κανόνα δεν συμβαίνει από τη μια στιγμή στην άλλη, αλλά σε βάθος πολλών ετών όταν ο καρκίνος δεν είναι επιθετικός. Αν όμως είναι επιθετικός, θα συμβεί πολύ νωρίτερα, ίσως και μέσα σε έναν χρόνο. Γι’ αυτό τον λόγο είναι τόσο σημαντικός ο προσυμπτωματικός έλεγχος με PSA και δακτυλική εξέταση, από τα 45 έτη και μετά (οι άνδρες με οικογενειακό ιστορικό πρέπει να τον αρχίζουν στα 40 τους χρόνια). Αν ο έλεγχος δείξει κάτι ύποπτο, θα ακολουθήσει πολυπαραμετρική μαγνητική προστάτη και ίσως βιοψία».
Ο ρόλος του PSA στον προσυμπτωματικό έλεγχο
Η εξέταση PSA (ειδικό προστατικό αντιγόνο) είναι πολύτιμο εργαλείο πρόληψης, αλλά όχι απόλυτα ακριβές. Τα επίπεδά του μπορεί να αυξηθούν και σε καλοήθεις καταστάσεις, όπως:
-
καλοήθης υπερπλασία του προστάτη,
-
προστατίτιδα,
-
ή μη επιθετικοί όγκοι που δεν απαιτούν θεραπεία.
Ωστόσο, μεγάλες ευρωπαϊκές και αμερικανικές μελέτες έχουν δείξει ότι ο τακτικός έλεγχος με PSA μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο θανάτου από καρκίνο του προστάτη κατά τουλάχιστον 20%.
Ποιοι όγκοι χρειάζονται άμεση θεραπεία;
Οι επιθετικοί όγκοι, που χρήζουν άμεσης και ριζικής θεραπείας, εκτιμάται ότι αφορούν το 15% έως 30% των περιπτώσεων. Οι υπόλοιποι αναπτύσσονται πιο αργά — και πολλοί από αυτούς δεν απαιτούν θεραπεία.
Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ένας στους τρεις άνδρες με καρκίνο του προστάτη δεν χρειάζεται θεραπεία, αλλά στενή ενεργό παρακολούθηση.
Τι είναι η ενεργός παρακολούθηση;
Πρόκειται για ένα δομημένο πρόγραμμα τακτικών επανελέγχων, που περιλαμβάνει:
-
περιοδικές μετρήσεις PSA,
-
δακτυλική εξέταση,
-
και, όπου κρίνεται απαραίτητο, πολυπαραμετρική μαγνητική ή βιοψία.
Ο κ. Πούλιας εξηγεί:
«Η ενεργός παρακολούθηση είναι ένα πρόγραμμα τακτικών επαναληπτικών ελέγχων, με το οποίο αξιολογείται συστηματικά η κατάσταση του όγκου. Αν τυχόν δούμε ξαφνική αύξηση στα επίπεδα του PSA ή η δακτυλική εξέταση αποκαλύψει κάτι περίεργο στον όγκο, θα γίνει νέα πολυπαραμετρική μαγνητική ή βιοψία για να εξακριβωθεί εάν άλλαξε η βιολογία του όγκου και αναπτύσσεται πιο γρήγορα. Αν όντως συμβαίνει αυτό, σταματάμε την ενεργό παρακολούθηση και προτείνουμε θεραπεία».
Η διάρκεια της παρακολούθησης μπορεί να είναι μακροχρόνια. Εφόσον δεν εντοπίζεται εξέλιξη, ορισμένοι άνδρες παραμένουν σε ενεργό παρακολούθηση για 10 ή και περισσότερα χρόνια — υπό την προϋπόθεση ότι ακολουθούν πιστά το πρόγραμμα των ελέγχων.
Ενεργός παρακολούθηση έναντι θεραπείας: Τι λένε οι μελέτες;
Σε καλά επιλεγμένους ασθενείς, η ενεργός παρακολούθηση δεν επηρεάζει αρνητικά τη μακροχρόνια επιβίωση. Μάλιστα, πολυετείς μελέτες έχουν δείξει ότι η 15ετής επιβίωση είναι ισοδύναμη με εκείνη της χειρουργικής ή της ακτινοθεραπείας.
Το κάπνισμα και η παχυσαρκία επιδεινώνουν την πρόγνωση
Η διακοπή του καπνίσματος αποτελεί καθοριστικό παράγοντα για την πρόγνωση, ανεξάρτητα από την επιλεγμένη θεραπεία.
«Έχει βρεθεί ότι το κάπνισμα επιδεινώνει την έκβαση των ασθενών, αυξάνοντας τον κίνδυνο εξάπλωσης του καρκίνου, υποτροπής και θανάτου. Οι καπνιστές τείνουν να έχουν πιο επιθετικούς όγκους, παρουσιάζοντας πιο υψηλή βαθμολογία κατά Gleason, υψηλότερο PSA ή/και πιο προχωρημένο στάδιο νόσου. Τείνουν επίσης να αναπτύσσουν πιο σοβαρές παρενέργειες στις θεραπείες, ενώ μπορεί να έχουν πιο φτωχή ανταπόκριση στην ακτινοθεραπεία και τη χειρουργική εκτομή του όγκου», εξηγεί ο κ. Πούλιας.
Μελέτη του 2023 έδειξε ότι οι άνδρες που συνεχίζουν το κάπνισμα μετά τη διάγνωση έχουν κατά 42% υψηλότερο κίνδυνο θανάτου σε σχέση με μη καπνιστές.
Η παχυσαρκία αποτελεί επίσης παράγοντα κινδύνου τόσο για την εμφάνιση όσο και για την εξέλιξη του καρκίνου του προστάτη. Οι υπέρβαροι άνδρες είναι πιθανότερο να εμφανίσουν επιθετικότερες μορφές της νόσου, ενώ η απώλεια βάρους σχετίζεται με μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης και θανάτου από καρκίνο του προστάτη.
Ο κ. Πούλιας επισημαίνει:
«Οι βιολογικοί μηχανισμοί με τους οποίους το περίσσειο σωματικό βάρος εμπλέκεται στον καρκίνο του προστάτη δεν έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως. Υπάρχουν όμως σημαντικά στοιχεία που συνδέουν το σωματικό λίπος με τη νόσο. Μπορεί να εμπλέκονται τα υψηλά επίπεδα χοληστερόλης, οιστρογόνων, φλεγμονής ή οι μεταβολικές αλλαγές που συμβαίνουν όταν ένας άνδρας έχει πολλά περιττά κιλά. Μπορεί επίσης η παχυσαρκία να δημιουργεί ευνοϊκό μικροπεριβάλλον για την έναρξη του καρκίνου και την ανάπτυξη των κυττάρων του».
Συμπέρασμα
«Μπορεί ο καρκίνος του προστάτη να είναι συνήθως αντιμετωπίσιμος και να έχει καλή πρόγνωση, αλλά η έγκαιρη διάγνωση έχει και σε αυτή τη μορφή καρκίνου ζωτική σημασία. Το ίδιο και ορισμένες αλλαγές στον τρόπο ζωής που θωρακίζουν την υγεία. Ο τακτικός έλεγχος με PSA, παρά τις ατέλειές του, μπορεί να σώσει ζωές. Το ίδιο και η πρόληψη ή θεραπεία της παχυσαρκίας και η διακοπή του καπνίσματος», καταλήγει ο κ. Πούλιας.
Η πρόληψη κάνει τη διαφορά
Ο καρκίνος του προστάτη είναι μια πάθηση που, παρότι συχνή, μπορεί συχνά να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά — εφόσον διαγνωστεί έγκαιρα και παρακολουθείται σωστά. Η ενημέρωση, η πρόληψη και η τακτική ιατρική παρακολούθηση παραμένουν τα ισχυρότερα μας εργαλεία.
Η μέτρηση του PSA, η δακτυλική εξέταση και, όταν χρειάζεται, η πολυπαραμετρική μαγνητική τομογραφία και η βιοψία, συμβάλλουν στην πρώιμη διάγνωση, ενώ η ενεργός παρακολούθηση δίνει εναλλακτικές σε ασθενείς που δεν χρειάζονται άμεση θεραπεία.
Παράλληλα, απλές αλλαγές στον τρόπο ζωής — όπως η διακοπή του καπνίσματος και η διατήρηση ενός υγιούς σωματικού βάρους — μπορούν να επηρεάσουν ουσιαστικά την πορεία της νόσου και την ποιότητα ζωής του ασθενούς.
Για κάθε άνδρα, η πρόληψη δεν είναι απλώς μια ιατρική πράξη. Είναι μια συνειδητή επιλογή για καλύτερη υγεία και περισσότερα χρόνια ζωής.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ