Μπορεί ένας άνθρωπος να έχει σχετικά καλή εικόνα των ματιών του και παρ’ όλα αυτά να δυσκολεύεται να κατανοήσει σωστά αυτό που βλέπει; Στη νόσο Αλτσχάιμερ, οι διαταραχές δεν περιορίζονται στη μνήμη και στις γνωστικές λειτουργίες, αλλά μπορεί να επηρεάσουν και πτυχές της οπτικής λειτουργίας που είναι καθοριστικές για την καθημερινότητα του ασθενούς. Δυσκολίες στην ανάγνωση, στην αναγνώριση προσώπων και αντικειμένων, στην αντίληψη των χρωμάτων, της κίνησης ή των αποστάσεων μπορεί να εμφανιστούν στην πορεία της νόσου και να επηρεάσουν σημαντικά την καθημερινότητα του ασθενούς. Πώς συνδέεται, λοιπόν, η νόσος Αλτσχάιμερ με την όραση και γιατί ο οφθαλμολογικός έλεγχος εξακολουθεί να έχει ιδιαίτερη σημασία;
Η ζωή με τη νόσο Αλτσχάιμερ μόνο εύκολη δεν είναι, καθώς η σταδιακή εκφύλιση του εγκεφάλου επηρεάζει ολοένα περισσότερες λειτουργίες. Οι επιπτώσεις της στην όραση είναι από αυτές που συχνά παραβλέπονται, ενώ πολλές φορές συγχέονται με οφθαλμολογικά προβλήματα που είναι συνηθισμένα στην τρίτη ηλικία.
Η νόσος Αλτσχάιμερ μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος αντιλαμβάνεται και επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες. Έτσι, οι ασθενείς μπορεί να δυσκολεύονται ολοένα περισσότερο να κρίνουν σωστά τις αποστάσεις, να διακρίνουν αντικείμενα, να ξεχωρίσουν παρόμοια χρώματα ή να κατανοήσουν αυτό που βλέπουν.
Τα συμπτώματα αυτά δεν οφείλονται κατ’ ανάγκην σε αλλαγές στα ίδια τα μάτια, τα οποία μπορεί να φαίνονται υγιή. Καθώς, όμως, μεταβάλλεται η λειτουργία του εγκεφάλου, μπορεί να επηρεάζεται και η όραση, αφού εκεί πραγματοποιείται η επεξεργασία των οπτικών πληροφοριών.
«Η νόσος Αλτσχάιμερ συνδέεται με πολλές οπτικές διαταραχές στους πάσχοντες. Αναφέρονται συχνά, λ.χ., μείωση της οπτικής οξύτητας, της έγχρωμης όρασης και των οπτικών πεδίων, μειωμένη ανταπόκριση της κόρης των ματιών στα φάρμακα που προκαλούν μυδρίαση, αλλαγές στην ευαισθησία στην αντίθεση (contrast) και διαταραχές σε πολύπλοκες οπτικές λειτουργίες, όπως το διάβασμα και η αναγνώριση/ονομασία των αντικειμένων», αναφέρει ο Δρ Αναστάσιος-Ι. Κανελλόπουλος, MD, Χειρουργός-Οφθαλμίατρος, ιδρυτής και επιστημονικός διευθυντής του Ινστιτούτου Οφθαλμολογίας LaserVision, Καθηγητής Οφθαλμολογίας του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Αλτσχάιμερ στις 21 Σεπτεμβρίου.
Η νόσος Αλτσχάιμερ χαρακτηρίζεται από τη σταδιακή συσσώρευση ορισμένων παθολογικών ουσιών στον εγκέφαλο. Οι ουσίες αυτές είναι το πεπτίδιο β-αμυλοειδές και η πρωτεΐνη tau («ταυ» ή «τ»). Το β-αμυλοειδές δημιουργεί χαρακτηριστικές πλάκες ανάμεσα στα νευρικά κύτταρα, ενώ η πρωτεΐνη tau δημιουργεί νευροϊνιδικά συμπλέγματα στο εσωτερικό των νευρικών κυττάρων.
Για να δημιουργηθεί η όραση, τα μάτια πρέπει να συνεργαστούν με τον εγκέφαλο. Τα πρώτα συλλέγουν τις οπτικές πληροφορίες, ενώ ο δεύτερος ερμηνεύει τα σχήματα, τις κινήσεις, τα χρώματα, το βάθος και τη θέση κάθε αντικειμένου ή προσώπου στον χώρο. Η νόσος Αλτσχάιμερ διαταράσσει τα εγκεφαλικά κυκλώματα όπου γίνεται η επεξεργασία των οπτικών πληροφοριών. Έτσι, μπορεί οι οφθαλμολογικές εξετάσεις να μοιάζουν φυσιολογικές, αλλά ο ασθενής να παραπονιέται ότι δεν βλέπει καθαρά.
Μελέτες έχουν δείξει ότι η νόσος Αλτσχάιμερ μπορεί να επηρεάσει αρκετές πλευρές της οπτικής λειτουργίας. Το 2024 δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Dementias & Geriatric Cognitive Disorders ανασκόπηση 51 προγενέστερων κλινικών μελετών, η οποία έδειξε ότι οι πάσχοντες γενικά από άνοια είχαν χειρότερες επιδόσεις από τους υγιείς συνομηλίκους τους σε τεστ αξιολόγησης της ευαισθησίας στην αντίθεση, της έγχρωμης όρασης και της αντίληψης της κίνησης. Παρόμοια ευρήματα είχαν και αναλύσεις που πραγματοποιήθηκαν ειδικά σε πάσχοντες από νόσο Αλτσχάιμερ.
«Άλλες μελέτες δείχνουν ότι οι οπτικές αλλαγές που παρατηρούνται στους ασθενείς, μπορεί να σχετίζονται με τον αμφιβληστροειδή χιτώνα των ματιών και το οπτικό νεύρο, που αποτελούν στην πραγματικότητα εγκεφαλικό ιστό ο οποίος εκτείνεται στο εσωτερικό του οφθαλμού μέσα από το οπτικό νεύρο.
Τόσο η νόσος Αλτσχάιμερ όσο και γενικότερα η άνοια φαίνεται να έχουν επιπτώσεις στον αμφιβληστροειδή», προσθέτει ο καθηγητής.
Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι στους αμφιβληστροειδείς χιτώνες των πασχόντων από νόσο Αλτσχάιμερ ή άλλη μορφή άνοιας παρατηρούνται χαρακτηριστικές αλλοιώσεις, οι οποίες θα μπορούσαν ίσως στο μέλλον να χρησιμεύουν για τη διάγνωση της νόσου. Οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες είναι μικρές, αλλά έχουν ανοίξει τον δρόμο για περισσότερη ιατρική έρευνα. Οι αλλαγές που δείχνουν οι περισσότερες αφορούν τις στοιβάδες του αμφιβληστροειδούς ή τη ροή του αίματος σε αυτόν.
Πολλές από αυτές τις αλλοιώσεις έχουν βρεθεί με τη βοήθεια μιας προηγμένης εξέτασης που λέγεται οπτική τομογραφία συνοχής (OCT). Η εξέταση αυτή χρησιμοποιείται για την αξιολόγηση πολλών οφθαλμολογικών παθήσεων, αλλά δεν έχει αρχίσει ακόμα η ευρεία χρήση της για τη νόσο Αλτσχάιμερ.
«Η ιδέα να ανιχνεύεται στο μέλλον η νόσος Αλτσχάιμερ μέσω οφθαλμολογικών εξετάσεων δεν είναι απίθανη. Είναι ήδη καλά γνωστό ότι ο ενδελεχής έλεγχος των ματιών μπορεί να διαγνώσει πολλά συστηματικά νοσήματα, όπως ενδεικτικά η καρδιαγγειακή νόσος, η υπέρταση, ο σακχαρώδης διαβήτης, ορισμένα σεξουαλικώς μεταδιδόμενα νοσήματα, καθώς και αρκετές αυτοάνοσες παθήσεις», διευκρινίζει ο κ. Κανελλόπουλος.
Πώς μπορεί όμως να καταλάβει ένας ασθενής με νόσο Αλτσχάιμερ ή ο φροντιστής του εάν τα προβλήματα όρασης που αντιμετωπίζει μπορεί να συνδέονται με τη νευρολογική νόσο και να μην οφείλονται σε οφθαλμοπάθειες της τρίτης ηλικίας, όπως π.χ. ο καταρράκτης ή η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας; Η διάκριση δεν είναι πάντοτε εύκολη, διότι τα συμπτώματα συχνά αλληλοκαλύπτονται μεταξύ των διαφόρων παθήσεων.
«Οι δυσκολίες με την ανάγνωση και την αναγνώριση προσώπων, με τον χαμηλό ή/και με τον έντονο φωτισμό, με τον εντοπισμό του φαγητού στο πιάτο, με την αποφυγή εμποδίων κατά την βάδιση, καθώς και με την όραση παρά τη χρήση διορθωτικών γυαλιών από τον ηλικιωμένο, χρειάζονται έλεγχο και από τον οφθαλμίατρο. Αυτού του είδους τα προβλήματα μπορεί να οφείλονται στην άνοια καθαυτή, αλλά και σε διαταραχή της όρασης εξαιτίας της, που επιτείνει την σύγχυση του ασθενούς. Παρότι πολλοί νομίζουν ότι ο έλεγχος της όρασης δεν είναι εφικτός στους ασθενείς με άνοια, στην πραγματικότητα μπορεί να διενεργηθεί και να προσαρμοσθεί, εάν είναι απαραίτητο», καταλήγει ο κ. Κανελλόπουλος.
Οι αλλαγές στην όραση ενός ανθρώπου με νόσο Αλτσχάιμερ δεν πρέπει να θεωρούνται αυτομάτως αναπόφευκτη συνέπεια της ηλικίας ή της ίδιας της άνοιας. Η αιτία μπορεί να βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος επεξεργάζεται τις οπτικές πληροφορίες, μπορεί όμως να συνυπάρχει και κάποιο οφθαλμολογικό πρόβλημα που χρειάζεται αντιμετώπιση. Για τον λόγο αυτό, η παρατήρηση αλλαγών στην καθημερινή οπτική λειτουργία και ο κατάλληλος οφθαλμολογικός έλεγχος αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, τόσο για τον ίδιο τον ασθενή όσο και για τους ανθρώπους που τον φροντίζουν.
Επιμέλεια: Ευγένιος Γκράουρ